واکاوی مولفه های معرفت شناسی نسل سوم آموزش از راه دور

مقدمه

درباره اهمیت معرفت شناسی همین بس که مسائل مربوط به آن تا حل نشود امکان حل نهایی مسائل دیگر وجود نخواهد داشت. می توان شناخت شناسی (معرفت شناسی) را چنین تعریف کرد: شناخت انواع معرفت انسانی، مبادی، ابراز و ملاک ارزشیابی آن. و هسته مرکزی آن عبارت است از تبیین توانایی عقل در رسیدن به واقع (شیروانی، ۱۳۸۵). در معرفت شناسی سوالاتی که تحت مقوله آن مطرح می شوند اندک و روشن هستند و شامل موارد ذیل می باشند: 1- آیا می توانیم بدانیم؟ (آیا امکان شناخت هست؟، آیا معرفت کسب کردنی است؟) چگونه می دانیم؟( چگونه به شناخت دست می‌یابیم؟ معرفت چگونه حاصل می شود؟ ) بخش مهمی از این پرسش آن است که روش آزمون یا اثبات معرفت چیست؟ بهترین روش برای دانستن چیست؟ چگونه به معرفت دست می یابیم. آنچه در پاسخ به سوالات مهم است ارتباط این واژه ها با معرفت شناسی است. از آنجاییکه در آغاز

نیمه دوم قرن بیستم، سیستم آموزش از راه دور ایجاد شد،توسعه فناوری را می توان یکی از عناصری دانست که منجر به شکل گیری این نوع آموزش شد. امروزه آموزش از راه دور به طور گسترده در کشورهای توسعه یافته مورد استفاده قرار می گیرد. ابراهیم زاده مشخصه اصلی نسل سوم آموزش از دور  را آموزش غیرمتمرکز، مشارکتی و مردمی بیان می کند )ابراهیم زاده،1386). نسل سوم همچنین دارای ویژگی‌هایی است که امکان برقراری تعاملات انسانی به صورت همزمان و غیرهمزمان را فراهم می‌کند، به ویژه در زمینه کنفرانس‌های صوتی، تصویری و رایانه‌ای. رویکرد سازنده‌گرایی در این نسل با هدف ایجاد فرصت‌هایی برای دانشجویان به منظور تولید و بازسازی دانش از طریق بحث و بررسی محتوا یا برنامه‌های درسی مبتنی بر مسائل، که نمایانگر برنامه‌ریزی‌های کیفی نسل سوم بودند، توسعه یافته است. همچنین بر اساس این رویکرد، امکان تعاملی که در این نسل بین فراگیر و معلم و فراگیران با هم ایجاد می شود، راه اندازی فضای مذاکره، بحث، به اشتراک گذاری عقاید و احترام به همدیگر، توجه بر دریافت های فراگیر از دانش و استفاده از رسانه های گوناگون متناسب با سبک یادگیری فراگیر و توجه به مسائل کنونی فراگیر در بسته های قابل فهم و درک، از نتایج این دیدگاه فلسفی است.

بیان مساله

سرعت روزافزون تغییرات دانش و فناوری از سویی و افزایش تعداد متقاضیان دستیابی به آموزش برای کسب حداقل مشروعیت مورد نیاز برای حضور در بازار کار و زندگی از سوی دیگر نیاز به بهره مندی از آموزش تخصصی و عالی را به شدت تحت تاثیر قرار داده است.بدیهی است که با تکامل و توسعه دانش بشری نیاز به تحول در ساز و کارهای یادگیری و آموزش بیشتر خواهد شد. آموزش و یادگیری از دور یکی از مهمترین جایگزین های آموزش حضوری و سنتی و از عوامل کلیدی توسعه در آموزش عالی محسوب می شود. می توان گفت که طراحی و اجرای نظامهای آموزش از دور با شعار آموزش برای مردم و نه بردن مردم برای آموزش مهم ترین گام در راستای توانمند سازی افراد جامعه در عصر حاضر بوده است. در تعاریف آموزش از دور فرایند نظام مندی است که به منظور ارایه آموزش به یادگیرندگانی که از نظر زمان و مکان جدا از یکدیگر هستند و به نظام آموزش سنتی دسترسی ندارند در محل کار و زندگی شان با استفاده از رسانه های گوناگون، مواد چاپی، نوارهای صوتی، برنامه های رادیویی و تلویزیونی(نجفی، 1392) و شبکه های ارتباطی و اطلاع رسانی اینترنتی و بر خط صورت می پذیرد. این نظام آموزشی تلاش خود را برای تقویت یادگیری خودگردان در فراگیران به کار گرفته و به عنوان راهکار آموزشی با اصول، مبانی و ارزش های جامعه صنعتی سازگار است(کیگان، 1993). چراکه به فراگیران اجازه می دهد در کمترین زمان و با صرف کمترین هزینه مهارت شناختی و کارکردی خود را ارتقا بخشیده و برای حضور در محیط اجتماعی و شغلی آماده شوند. این نظام اگرچه در ابتدای کار بر مکاتبه مبتنی بود اما به سرعت به استفاده از منابع دیجیتالی برای آموزش هرچه بهتر فراگیران روی آورد چراکه محیط دیجیتالی موثرترین وسیله در فراهم آوردن یادگیری مستقل و خودگردان است(فرج اللهی،1389 ) محیطی که دسترسی سریع و گسترده منابع را برای فراگیران امکان پذیر می سازد. اما تغییرات به وجود آمده در نسل های مختلف نظام آموزش از دور تنها مرهون تغییرات در تکنولوژی نبوده و مهم ترین مساله تفاوت آفرین در این نسل های پنجگانه تغییر نظام های فکری و مکاتب فلسفی، روانشناختی و معرفت شناختی حاکم بر نظام های آموزشی بوده است. چنانچه همزمانی مدرنیته با آغاز آموزش از دور موجب شد که فلسفه رایج معرفت شناختی این دوره یعنی پوزیتیویسم نقش مهمی در سازماندهی این نظام آموزشی ایفا کند. در واقع می توان گفت که در ابتدای قرن بیستم رویکرد معرفت شناختی اثبات گرایی در پاگیری مرحله نخستین این نظام آموزشی دخیل بوده است(رضایی و پاک سرشت،1387 ) و همزمانی روی کار آمدن پارادایم تفسیری و فلسفه اگزیستانسیالیسم رویکرد فلسفی و معرفت شناسانه حاکم بر آموزش از دور را به کلی دگرگون ساخت و این نظام را وارد نسل دوم خود نمود. پس از آن سازنده گرایی موجب بروز تغییراتی در ساختار فکری حاکم بر نظام آموزش از دور شد و زمینه پیدایش نسل سوم را فراهم آورد. در این نسل به واسطه حضور رویکرد سازنده گرایی آموزش با هدف خلق فرصت هایی برای فراگیران به منظور ایجاد و بازسازی دانش از طریق بحث و بررسی محتوا یا برنامه های درسی مساله محور بسط و گسترش یافت(نجفی،1392). تغییرات بوجود آورنده نسل چهارم اما بر خلاف نسل های پیشین نه به دلیل تغییر در نظام فلسفی حاکم بلکه به واسطه تغییرات چشمگیر تکنولوژی بوجود آمدند.این نسل با مدل یادگیری انعطاف پذیر توانست سه ویژگی عمده و اولیه شبکه را با هم تلفیق سازد یعنی بازیابی حجم گسترده ای از اطلاعات محتوایی ظرفیت تعاملی ارتباطات مبتنی بر رایانه و قدرت پردازشگری مربوط به پردازشگرها از طریق نرم افزارهای برنامه نویسی رایانه، به خصوص جاوا (نجفی،1392) سرانجام تغییرات اجتماعی در زمان ظهور نسل پنجم آموزش از دور موجب شد برنامه درسی با رویکرد معرفت شناختی نقادی-رهایی بخش تهیه شود. این رویکرد در پی پر کردن شکاف بین دو رویکرد اثبات گرایی و رویکرد تعبیری یا تفسیری بود (رضایی،1387 ) این نسل برای آموزش از سیستم های مدیریت یادگیری ال ام اس بهره می گیرد. در این سیستم ها محتوای آموزشی از محدودیت کمتری نسبت به نسل های قبل از خود برخوردار است. همچنین اهمیت بیش از اندازه تعامل و شرکت فراگیران در تالارهای گفتمان، مهارت های نقادی آنها را بهبود بخشیده و به آنها اجازه می دهد ضمن آفرینش معنای شخصی در فرایند یادگیری محتوای آموزشی را نقد و از عناصر سلطه پالوده نمایند. از آنجا که نسل های چهارم و پنجم از نظر زیربنای اندیشه مرهون فلسفه حاکم بر نسل سوم هستند شناخت و واکاوی هر چه دقیقتر دلالتهای یادگیری سازنده گرایی و درک مولفه ها و ابعاد شناختی حاکم بر معرفت شناسی این نسل از اهمیت شایان توجهی برخوردار است. در سه نسل پایانی آموزش از دور یادگیرنده به عنوان هسته مرکزی یادگیری و آموزش نقشی پویا را بر عهده دارد و بر خلاف دو نسل گذشته جریان آموزش یک طرفه جای خود را به شاهراه ارتباطی چندگانه ای می دهد که امکان تعامل مداوم میان یادگیرنده، یاددهنده، محتوا، برنامه آموزشی، ارزشیابی و سایر عناصر موجود در روند یادگیری را فراهم می آورد. واژه نامه روانشناسی آکسفورد در تعریف سازنده گرایی می نویسد: اندیشه ای که بر طبق آن ادراکات، یادها و سایر ساختهای ذهنی پیچیده به طور فعال توسط فرد و در ذهن او ساخته می شوند نه اینکه از بیرون به درون ذهن بیایند (به نقل از سیف، 1392). منظور از سازندگی تفسیر امور یا نسبت دادن معنی به امور است. واقعیت به وسیله افراد ساخته می شود و بنابراین واقعیت ها چندگانه هستند(سیف،1392 ). از نظر شانک (2000) سازنده گرایی یک دیدگاه فلسفی و روان شناختی است که طبق آن افراد بیشتر از آنچه را که یاد می گیرند و می فهمند خود می سازند و شکل می دهند(سیف،1392). از زمانی که ارنست فون گلاسرزفلد نظریه سازنده گرایی رادیکال را در یازدهمین کنفرانس بین المللی روان شناسی آموزش ریاضیات در مونترال ارایه کرد سازنده گرایی به عنوان نظریه ای بسیار قابل توجه در سطح بین المللی شناخته شد. بنا به اعتقاد اسلاوین اساس نظریه ساختن گرایی این است که اگر یادگیرندگان بخواهند اطلاعات پیچیده را متعلق به خودشان کنند باید شخصا به آن پی ببرند. اعتقاد پیروان نظریه ساختن گرایی آن است که یادگیرندگان بر اساس تجارب شخصی خود دانش را می سازند و این کار را به طور فعال انجام می دهند. بر این اساس برای اینکه یادگیرندگان واقعا بفهمند و بتوانند دانش خود را به کار ببرند باید روی حل کردن مسایل کار کنند خودشان به مسایل پی ببرند و با مفاهیم دست و پنجه نرم کنند.  سازنده گرایی به طور کلی فرضیات زیر را می پذیرد: دانش به صورت اجتماعی ساخته می شود یعنی از یک سو دانش برای ساخته شدن به منابع اجتماعی نیاز دارد و از سوی دیگر دانش حاصل کوششی اشتراکی است. دانش از بیرون کسب نمی شود بلکه در درون ذهن ساخته می شود. دانش نباید به عنوان بازنمایی مشاهده کننده از جهان هستی در ذهن خودش درک شود، بلکه باید به عنوان یک یک ساختار مفهومی که در جهان تجربی یادگیرنده دانا ماندگار است ادراک شود. افراد دانا تنها می توانند آنچه را که خودشان ساخته اند بشناسند. عناصر اصلی و ارتباطات خارج آن که شامل یک ساختار مفهومی فردی غیر قابل انتقال از یک زبان کاربر به یک زبان دیگر است باید از تجربیات فردی مجزا شود.ساختار واقعیت ذهنی فرد فراتر از انتقال بازنمایی علمی مشاهده کننده مستقل از جهان هستی است که باید مورد توجه آموزشگران علوم قرار گیرد. در این نظریه یادگیری تاکید بر محوریت فرد در جریان یادگیری اهمیت معنایابی دانش و مهارت در یادگیری تاکید بر نقش هرچه پررنگتر تعامل و یادگیری مشارکتی، توجه به اهمیت فراشناخت در جریان معنابخشی به تجارب یادگیری، اهمیت کاوشگری و مساله سازی در عمق بخشیدن به یادگیری و توجه به شخصی سازی یادگیری مواردی هستند که در یادگیری عصر حاضر از اهمیت بسیار برخوردارند. آموزش از دور در تلاش خود برای تربیت یادگیرندگان همیشگی و مادام العمر در دنیای اطلاعاتی امروز نیازمند توجه به تمامی موارد ذکر شده است. از این رو این پژوهش در نظر دارد با شناسایی مولفه ها و ابعاد یادگیری در نظریه سازنده گرایی برای آموزش از دور اقدام به طراحی یک شبکه مضامین معرفت شناسی نسل سوم آموزش از دور نماید.

نگاهی به معرفت شناسی

اهمیت معرفت‌شناسی به حدی است که بدون حل مسائل آن، امکان رسیدن به راه‌حل‌های نهایی برای دیگر مسائل وجود ندارد. در زبان عربی، واژه «معرفت» به معنای شناخت، علم و آگاهی به کار می‌رود و کاربردهای متفاوتی دارد. این واژه می‌تواند به ادراکات خاص اشاره کند و یا به عنوان بازشناسی به کار رود. همچنین، در برخی موارد به معنای علم و آگاهی یقینی و مطابق با واقع نیز استفاده می‌شود.
سوفسطائیان نخستین افرادی بودند که در مورد امکان شناخت واقعیت تردید کردند. پس از آن، فیلسوفانی چون سقراط، افلاطون و ارسطو به بررسی و تحکیم مبانی شناخت پرداخته و بدین ترتیب مباحث معرفت‌شناسی شکل گرفت. این رویکردها به ما کمک می‌کند تا درک بهتری از ماهیت شناخت و چگونگی دست‌یابی به علم و آگاهی داشته باشیم. در واقع، معرفت‌شناسی به عنوان یک حوزه بنیادین در فلسفه، نقش اساسی در فهم دیگر علوم و مباحث فلسفی ایفا می‌کند و بدون آن، پیشرفت در دیگر زمینه‌ها با دشواری مواجه خواهد شد. (مصباح یزدی، ۱۳۶۷)  معرفت شناسی به عنوان شاخه خاصی از علوم فلسفی سابقه چندان کهنی ندارد و می توان جان لاک( 1632-1704) لایب نیتس ( ۱۶۴۶ - ۱۷۱۶ ) را نخستین کسانی دانست که مسائل معرفت‌شناسی را به طور منظم و مستقل مورد بحث قرار داده‌اند. ( حسین زاده، ۱۳۹۳) بارها در اروپا موج خطرناک شک گرایی پدید آمد و حتی اندیشمندان بزرگی را در کام خود فرو برده است.  تاریخ و فلسفه از مکتب هایی نام می‌برد که مطلقاً منکر علم بوده اند مثل سوفیسم (سوفطایی گری) وپستیسم (شک گرایی) و آگنوسیستس. (مصباح یزدی،1367) یکی از موضوعات کلیدی و بنیادی در زمینه تعلیم و تربیت، مسأله معرفت است. معرفت‌شناسی جزء لاینفک فلسفه تعلیم و تربیت به شمار می‌آید. مسائل مربوط به معرفت در مرکز فرآیند تربیتی قرار دارند. در حال حاضر، در نظام تعلیم و تربیت، توجه به منبع کسب معرفت و توانایی تشخیص حقیقت از نادرستی (خطا) بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. از آنجایی که دغدغه هر انسانی کشف حقیقت است و رسیدن به حقایق نیازمند ابزار صحیح و کارامد است. مادامی که رسیدن به واقع، مشکوک و مورد تردید باشد، این سعی یا صورت نمی گیرد یا همیشه موجب تردید خواهد بود پس طرح مباحث معرفت شناسی و ابزار شناخت و ملاک صحت و خطای ادراک ضروری است. از طرف دیگر بی پاسخ ماندن شبهات در باب ادراکات بشر می تواند در بخش های دین و اخلاق و سیاست ویرانگر باشد. لذا پرداختن به این گونه مباحث حد اقل در حد رسیدن به پایه محکم و مستحکم ضروری است. (مقیمی موردراز، 1388). معرفت و موضوعات مرتبط با آن به طور مستقیم با فرآیند تعلیم و تربیت ارتباط دارد. تعلیم و تربیت به هیچ وجه از یادگیری جدا نیست و یادگیری در واقع به معنای کسب معرفت است. به همین دلیل، مباحث مربوط به معرفت می‌تواند به انسان در رهایی مستمر از جهل، خرافات، بیماری، قحطی و سایر مشکلات بشری یاری رساند.(شریعتمداری، 1373).

آموزش از دور به معنای سازماندهی فرآیند یاددهی و یادگیری توسط یک مؤسسه آموزشی (نه یک معلم) است. این نوع آموزش شامل انتخاب استراتژی‌های مناسب برای استفاده از فناوری‌های آموزشی، سیستم‌های چندرسانه‌ای و فناوری اطلاعات و ارتباطات می‌باشد. هدف آن فراهم کردن امکاناتی برای یادگیری شخصی، خودارزیابی تحصیلی و برقراری ارتباط و تعامل میان یاددهنده و یادگیرنده است، حتی زمانی که آن‌ها از نظر زمانی و مکانی از یکدیگر فاصله دارند.)ابراهیم زاده،1385). این فرآیند نظام‌مند به منظور ارائه آموزش به یادگیرندگانی طراحی شده است که از نظر زمان و مکان از یکدیگر فاصله دارند و به نظام آموزشی سنتی دسترسی ندارند. این افراد در محل کار و زندگی خود با استفاده از رسانه‌های مختلفی مانند مواد چاپی، نوارهای صوتی، و برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی به یادگیری می‌پردازند.(یونسکو،1999). این نوع آموزش دارای ، پنج ویژگی اساسی جدایی زمانی و مکانی یاددهنده و یادگیرنده، وجود یک سازمان پشتیبانی کننده، وجود ابزار های ارتباطی، وجود عنصر اساسی تعامل هفتگانه بین یاد گیرنده، یاددهنده و محتوا، انفرادی شدن آموزش است؛ با این بیان،آموزش از دور برای تبدیل شدن به یک نظام آموزشی جدید، باید دارای پایه های نظری و نظریه پردازی قوی باشد. از آنجاییکه در آغاز نیمه دوم قرن بیستم، سیستم آموزش از راه دور ایجاد شد،توسعه فناوری را می توان یکی از عناصری دانست که منجر به شکل گیری این نوع آموزش شد. امروزه آموزش از راه دور به طور گسترده در کشورهای توسعه یافته مورد استفاده قرار می گیرد. این تکنیک ممکن است از ویدئو، کامپیوتر، ایمیل و فناوری مرتبط با اینترنت استفاده کند . فرهنگ‌های امروزی شاهد رشد چشمگیر و غیرمنتظره علم در حوزه‌های ارتباطات و فناوری اطلاعات هستند، تا جایی که منجر به تولد رسانه‌ها و وسایل ارتباط جمعی جهانی در مقیاس جهانی شده است. در نتیجه این پیشرفت،اکنون دیدگاه جدیدی نسبت به جهان وجود دارد و شاهد بخشی از اکوسیستم جدیدی هستیم که به عنوان جامعه اطلاعاتی، دهکده جهانی، جامعه شبکه و غیره شناخته می شود. بنابراین ابزارهای دیجیتال در زمینه سخت افزار و نرم افزار به یک ابزار ضروری و جزء  اصلی برنامه زندگی جامعه انسانی تبدیل شده اند. (عارفین، 2022). دانشگاه پیام نور شاخص ترین و بزرگترین مرکزی است که در سال1364 با شعار آموزش برای همه کس، همه جا و همه وقت به آموزش از دور پرداخته است و قصد دارد تا آموزشی نوین را در اختیار همگان قرار دهد. در آموزش از دور، رسانه مهم ترین ابزار است؛ چرا که با رسانه مرزها درنوردیده می شوند، مفهوم زمان به معنای خطی فرو می پاشد و محتوا قالب های گوناگون خواهد گرفت.  حضور مراکز پیام نور در هر نقطه ای از ایران برای ارائه آموزش به افرادی که به هر دلیلی قادر به ترک محل خود نیستند، گواه بر تلاش دانشگاه پیام نور برای تحقق شعار آموزش برای همه کس، همه جا و همه وقت به صورت سنتی و برآورده کردن ایده های بشر دوستانه ای است که هدف عصرپست مدرن نیز می باشد، است.این شعار آموزش برای همه کس مبتنی بر اصل برابری فرصت ها در آموزش است که یک از اهداف اصلی نسل سوم آموزش از دور است. در این تعریف تبعیضات جنسی و نژادی حذف می گردد؛ به ویژه زنانی که قادر به ترک محل زندگی خود نیستند قادر به دریافت آموزش با ارزان ترین شیوه آموزش خواهند بود.(سرمدی و خسروی، 1392).

مروری بر نسلهای آموزش از دور

نسل اول:نسل اول آموزش از دور با آموزش مکاتبه ای شروع شد )پیترز،2000 (؛ بنابراین در این نسل از سیستم پستی برای انتقال محتوای آموزش استفاده می شد. ابراهیم زاده(1386) نسل اول را که به آموزش مکاتبه ای شهرت دارد، به عنوان آموزش تک رسانه ای می نامد؛ زیرا فناوری به کار رفته در این دوره، تنها شامل چاپ کتاب‌های استاندارد و جزوات یکنواخت بود. با اینکه این روش از اواخر قرن نوزدهم میلادی آغاز شده است، اما هنوز هم رایج‌ترین نوع آموزش از راه دور در کشورهای کمتر توسعه‌یافته به شمار می‌رود و به عنوان پایه‌ای برای آموزش از راه دور و الکترونیکی محسوب می‌شود.

نسل دوم:مرحله دوم با اختراع رادیو توسط مارکونی در اواخر قرن نوزدهم آغاز شد و رادیوهای آموزشی در سرتاسر جهان گسترش یافتند. پس از آن، با اختراع تلویزیون، استفاده از ابزارهای چندرسانه‌ای در محیط‌های آموزشی افزایش یافت. در این دوره، رادیو، تلویزیون، ویدئو، ماهواره و نوارهای دیداری و شنیداری به عنوان مهم‌ترین وسایل آموزشی شناخته شدند.(یونسکو، 2002) در این نسل، کوشش برای ارائه دوره‌های آموزشی تعاملی با استفاده از رایانه به دانشجویانی که به رایانه‌های شخصی دسترسی داشتند، صورت گرفت.

نسل سوم:نسل سوم با اختراع ریزپردازنده‌ها و استفاده از رایانه، همچنین اتصال به اینترنت و ارسال پیام‌های الکترونیکی آغاز شد. این نسل شامل محتوای متنی، تصویری، شنیداری و مبتنی بر کامپیوتر بود و معمولاً شامل برخی از حمایت‌های چهره به چهره برای یادگیرندگان می‌شد که به افراد و گروه‌ها ارائه می‌گردید. در این رویکرد، آموزش به صورت فردی نبود، بلکه یک کار گروهی متشکل از متخصصان رسانه، اطلاعات، طراحی آموزشی و یادگیری به شمار می‌رفت. برنامه‌ها به گونه‌ای طراحی می‌شدند که برای تعداد زیادی از یادگیرندگان، که معمولاً در سرتاسر یک کشور زندگی می‌کردند، توزیع و پخش شوند. )یونسکو،2002).

نسل چهارم: مور(1990) بر این باور است که نسل چهارم نیز به وجود آمده و توانسته است سه ویژگی اصلی و اساسی شبکه را به طور همزمان ترکیب کند؛ به عبارت دیگر، این نسل قادر است حجم وسیعی از اطلاعات محتوایی را بازیابی کند، ظرفیت تعاملات ارتباطی مبتنی بر رایانه را فراهم آورد و قدرت پردازش مرتبط با پردازشگرها را از طریق نرم‌افزارهای برنامه‌نویسی رایانه، به ویژه جاوا، به کار گیرد. این نسل توانسته است سه ویژگی عمده و اولیه شبکه یعنی: بازیابی حجم گسترده ای از اطلاعات محتوایی، ظرفیت تعاملی ارتباطات مبتنی بر رایانه و قدرت پردازشگر های محلی را با هم تلفیق کند.

نسل پنجم: اندرسون و الومی نسل پنجم را مطرح و از آن تحت عنوان« الگوی یادگیری هوشمند و انعطاف پذیر» یاد می کند )اندرسون و الومی، 1385). این نسل با ارائه خدماتی نظیر مدیریت اجرای شبکه، دسترسی به کتابخانه‌ها و سایر خدمات اجرایی و حمایتی، توانسته است یک نظام منسجم از عناصر اجرایی، حمایتی و آموزشی را شکل دهد. در این نسل، موضوعات چندرسانه‌ای (متنی، شنیداری، دیداری و مبتنی بر کامپیوتر) به صورت الکترونیکی و از طریق کامپیوتر به افراد ارائه می‌شود. همچنین، دسترسی به اطلاعات پایه و کتابخانه‌های الکترونیکی و امکان تعامل میان معلم و یادگیرنده، یادگیرنده با یادگیرنده، فرد با فرد و گروه با گروه، به صورت همزمان یا غیرهمزمان، از طریق پست الکترونیکی، کنفرانس‌های کامپیوتری و دیگر ابزارها فراهم شده است.)یونسکو،2002) نسل پنجم همچنین این امکان را دارد که هوش مصنوعی را به قابلیت‌های شبکه اضافه کند یا نوعی اشتراک معنایی ایجاد کند که به عوامل انسانی و غیرانسانی اجازه می‌دهد تا با استفاده از فناوری اطلاعات به جستجو در شبکه بپردازند.(اندرسون والومی،1385).

نسل ششم:. نسل زد یکی از مهم‌ترین نسل‌ها در تمام کشورها است. به نسل زد نسل اینترنت نیز گفته می‌شود. به همین دلیل کشورهای مختلف بخش‌های زیرساختی و اینترنتی خود را به نحوی برنامه‌ریزی کرده‌اند که به خوبی نیازهای این نسل پاسخ داده شده و فعالیت‌ها و رفتارهای اجتماعی و دیجیتالی این نسل را به خوبی پاسخ دهند. بر اساس بررسی‌های صورت گرفته نسل زد به دلیل وابستگی بالایی که به تکنولوژی دارد به نوعی تنبلی دچار شده است. همین امر باعث شده است که دنیای کسب‌وکارها در فضای دیجیتال به شدت تغییر کند.خریدهای آنلاین یکی از تغییراتی است که این نسل به وجود آورده است. تا قبل از این خرید از فروشگاه‌های فیزیکی رونق بالایی داشت اما کم‌کم وب‌سایت‌ها به وجود آمدند تا خرید از طریق اینترنت انجام شود؛ اما امروزه وب‌سایت‌های فروشگاهی هم به کنار رفته‌اند و نسل جدید کاربران حتی زمان کافی برای جست‌وجو در وب‌سایت‌ها را نیز ندارند. آن‌ها ترجیح می‌دهند که در فضای شبکه‌های اجتماعی محصولات را مشاهده کرده و از تجربه واقعی کاربران برای انتخاب محصولات و خدمات مورد نیاز خود استفاده کنند. در نتیجه انواع فروشگاه‌ها و خرده فروشی‌ها در شبکه‌های مجازی به وجود آمده که به خوبی توانسته نیازهای نسل زد را پوشش دهد. یادگیرندگان نسل z با دسترسی به شبکه های اجتماعی، گرافیک های پیچیده ، آموزش های بصری، تحویل سریع محتواهای آموزشی ، انتظارات متفاوتی در آموزش و سبک های یادگیری دارند. .با توجه به ظهور تکنولوژیهای جدید اطلاعات و ارتباطات می توان به مقولاتی چون جهانی شدن اذعان داشت، نسل جدید با دنیای جدیدی روبرو است که ارزشها، هنجارها، و فرهنگها را دچار تغییر و تحول می نماید در این راستا باید ماهیت و تاثیرات این شرایط به خوبی فهمیده شود. زیرا فاصله نسلی با تاکید بر "فن آوری اطلاعات "موجب تفاوتهایی در باورها و ارزشهای میان نسلها می باشد (فتحی سروش، 1390).

مکتب فلسفی مرتبط با نسل سوم آموزش از دور

آموزش از دور با فراهم کردن تسهیلات لازم برای ارتباط و تبادل اطلاعات میان نه تنها یاددهنده و یادگیرنده بلکه میان خود یادگیرندگان، محیط یادگیری جدیدی فراهم می کند که در آن دو عامل اصلی فرایند آموزش یعنی یاد دهنده و یادگیرنده با هم کار می کنند. این چنین محیطی بر مبنای روش شناختی سازنده گرایی استوار است. در روش شناسی سازه گرایی راهکارهایی به یادگیرندگان به منظور یادگیری چگونه یادگرفتن و ساخت معانی به آنها ارائه می شود. در این نظریه، همه مراحل زندگی یادگیرندگان بخشی از فرایند کلی یاددهی- یادگیری محسوب می شود و نقش اصلی یاددهنده در این فرایند کمک به یادگیرنده برای مشارکت فعالانه در فرایند یاددهی– یادگیری برای چگونه آموختن است، نه سوق دادن آنان به کلاس های چهره به چهره سنتی و غیرفعالانه )ابراهیم زاده،1386).در سازنده گرایی، یادگیرنده در مرکزیت و محوریت فرایند یاد دهی-یادگیری قرار داشته و یاد دهنده نقش تسهیلگر و هدایتگر را دارد(اندرسون والومی،1385) . به عبارتی، در روش شناختی سازنده گرایی، تا حدودی نقش یاد دهنده و یاد گیرنده تغییر می کند؛ یاد گیرنده به عنوان مفسر معانی و ساخت دانش ایفای نقش می کند و فردی مستقل است و هر موقع خواست می تواند درس را شروع کند و به پایان برساند. در این فرایند، یاد گیرنده به همراه یاد دهنده به تهیه و تدوین محتوای مورد نیاز می پردازند، و در این میان نقش یاددهنده از محوریت به تسهیل کننده و هدایت کننده تبدیل می شود. فضای آموزشی نیز نوعی فضای باز، چند بعدی و چند حسّی بوده و محتوای آموزشی نیز بر اساس نیاز و مشارکت یاددهنده و یاد گیرنده بر اساس مدل های الکترونیکی از جمله مدل اسکورم طراحی و تهیه می شود؛ علاوه بر این، در سازه گرایی عنصر تعامل به عنوان مهم ترین عنصر آموزشی تلقی شده و زمینه تعامل بین یاددهنده و یادگیرنده و محتوا را با کمک سیستم های ارتباطی فراهم می کند، و همین امر، میزان استقلال و مشارکت یادگیرندگان را برای یادگیری پایدار و مادام العمر فراهم می کند؛ پس، سازه گرایی به عنوان آخرین مبانی روش شناختی آموزش بویژه آموزش از دور، با محیط های مجازی و تحت وب مبتنی بر ارتباط همزمان، غیرهمزمان، برخط و نا برخط سروکار دارد، و همین ارتباطات به یاد گیرنده اجازه می دهد که در24 ساعت هفته به یادگیری و به روز کردن مطالعات خود بپردازد. با این بیان، در سازه گرایی، یاد گیرنده در مرکزیت فرایند یاد دهی و یادگیری قرار می گیرد، و این همان چیزی است که در آموزش از دور نیز با مفاهیمی چون آموزش باز، کلاس درس باز، استقلال یادگیرنده و کنترل رفتار یاددهنده سروکار داریم. به خاطر همین ویژگی هاست که یادگیرنده در مرکزیت و محوریت فرایند یاددهی و یادگیری قرار داشته و یاددهنده، محتوای آموزشی و سیستم ارتباطی به منظور کمک به او قرار دارند. از اینجاست که در کنار رفتارگرایی، شناختی و فراشناختی، روش شناسی سازنده گرایی بیشترین نقش را در آموزش های نوین از جمله آموزش از دور و الکترونیکی ایفا می کند.(نجفی، 1392)

مروری بر تحقیقات انجام شده

فراقی و همکاران (2024) در تحقیقی با عنوان روش‌های تربیتی و محتوای آموزشی در زمینه یادگیری، به بررسی مبانی معرفت‌شناختی علوم اعصاب تربیتی پرداخته‌اند. این تحقیق با بهره‌گیری از شیوه‌های اسنادی و تحلیل مفهومی، به تبیین سه نوع مبنای معرفت‌شناختی در این حوزه پرداخته و سپس از روش استنتاجی پیش‌رونده (که به‌طور خاص به شیوه اصلاح شده فرانکنا صورت گرفته است) برای استخراج روش‌های تربیتی و اصول محتوای آموزشی استفاده کرده‌اند. برخی از روش‌های آموزشی شناسایی شده شامل: تدریس طبیعت‌گرایانه، تدریس سازنده‌گرایی، تدریس عملی و فعالانه، روش‌های تدریس تلفیقی و پویا، تدریس مبتنی بر تجربه و تدریس مسئله‌محور است. همچنین، رئوس محتوای آموزشی که بر اساس این مبانی و اهداف واقع‌نگر، فلسفی و عرفانی استنباط شده، شامل دروس علوم طبیعی، موسیقی، هنر، دروس متنوع و جدید، تکالیف تلفیقی و ترکیبی، و درس ورزش و تربیت‌بدنی می‌باشد. یافته‌های این پژوهش می‌تواند در ارائه روش‌های تدریس و محتوای آموزشی مؤثر باشد و به بهبود و کیفیت فرایند یادگیری کمک کند، که در نتیجه می‌تواند به پیشرفت و توسعه در عرصه یادگیری منجر شود.

شاهمحمدی (2023) در یک پژوهش با عنوان تبیین ادراک صاحب‌نظران از نظام آموزش از راه دور به عنوان یک سازمان یاددهنده، با رویکرد پدیدارشناسانه و روش کیفی به بررسی این موضوع پرداخته است. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که ادراک صاحب‌نظران از نظام آموزش از راه دور شامل چهار بعد اصلی است: سیاستگذاری، مدیریت و پشتیبانی، زیرساخت‌ها، و ارزیابی، اصلاح و مهندسی مجدد. در مجموع، 32 مؤلفه از متن مصاحبه‌ها استخراج گردیده که نمایانگر جنبه‌های مختلف و پیچیده نظام آموزش از راه دور به عنوان یک سازمان یاددهنده می‌باشد. این ابعاد و مؤلفه‌ها نه تنها به درک بهتر از چالش‌ها و فرصت‌های موجود در این نظام کمک می‌کنند، بلکه می‌توانند به عنوان مبنایی برای بهبود و توسعه بیشتر نظام آموزشی از راه دور مورد استفاده قرار گیرند.

در مطالعه‌ای که توسط نقش و همکاران در سال ۲۰۱۹ انجام شد، به طراحی یک الگوی آموزشی برای کارآفرینی دانشجویان با تأکید بر آموزش از دور پرداخته شده است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که این الگو شامل ابعاد متنوعی است که مهارت‌آموزی در زمینه‌های مختلف کسب و کار، مهارت‌های فردی و اجتماعی، اجرای پروژه، استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات، برقراری ارتباط مؤثر، تفکر انتقادی و شناسایی فرصت‌ها را در بر می‌گیرد.

عباسی و همکاران(1401) در مقاله ای تحت عنوان طراحی و اعتباریابی الگوی تولید محتوای محیط واقعیت افزوده با تاکید بر رویکرد سازنده گرایی با مشخص شدن زیر مقوله ها و مقوله ها، ابتدا یک الگوی مفهومی و سپس یک الگوی روندی طراحی شد. نوآوری الگوی طراحی شده جامعیت در طراحی آموزشی و فنی، توجه همزمان به ابعاد آموزشی و فنی است. در الگوی مذکور مقوله های مربوط به ابعاد آموزشی به صورت محیطی و مقوله های مربوط به ابعاد فنی به صورت مرکزی قرار گرفته اند. نتایج تحلیل آماری نشان داد که از دیدگاه متخصصین الگوی طراحی شده از اعتبار بالایی برخوردار بوده و اعتبار آن تایید شد.

با توجه به مباحث مطرح شده سوال اصلی پژوهش، واکاوی مولفه های معرفت شناسی نسل سوم آموزش از دور می باشد.

روش پژوهش

تحقیق حاضر از لحاظ جهت گیری پژوهش جزو تحقیقات بنیادی نظری است. از نظر شیوه گردآوری داده ها، با رویکرد کیفی انجام شد. به منظور شناسایی ابعاد مولفه های اصلی مدل معرفت شناسی نسل سوم آموزش از راه دور از استراتژی تحلیل تم و روش شبکه مضامین به کمک مصاحبه نیمه ساختار یافته مصاحبه ای بر مبنای ادبیات نظری تحقیق طراحی شده است (البته در طول هر یک از مصاحبه ها با توجه به اظهارات فرد مصاحبه شونده، سوالات تازه ای مطرح شده است). به منظور انجام مصاحبه، محققان با الهام از ادبیات و مبانی نظری موضوع پژوهش به انتخاب چند محور برای مصاحبه و دریافت نظرات متخصصان پرداخته و این محورها در قالب موضوعات کلی تر تنظیم و با مصاحبه شوندگان در میان گذاشته شد. جامعه آماری شامل افراد خبره دانشگاهی و مدیران ارشد و میانی آموزش عالی آگاه در حوزه آموزشی دانشگاههای نسل سوم است. در این تحقیق مصاحبه ها تا آن جا ادامه پیدا کرد که احساس شد پاسخ های ارائه شده با پاسخ های قبلی مشابهت دارد و چیزی به یافته ها اضافه نمی کند. بر این اساس 25 نفر از متخصصین دانشگاهی و مدیران ارشد آموزش عالی در آبان ماه1403 به صورت هدفمند انتخاب و مورد مصاحبه قرار گرفتند. در این بخش سوالات مشخص و ترتیب و توالی در فرآیند مصاحبه جابجا می شود و از تمامی مصاحبه شوندگان 6 سوال  مشابه پرسیده شد. انجام مصاحبه نیمه ساختار یافته به صورت حضوری با خبرگان انجام شد. بعد از انجام هماهنگی های لازم جهت انجام مصاحبه و تعیین وقت مصاحبه، تمام مصاحبه ها توسط خود پژوهشگر انجام شد و به صورت صوتی ضبط گردید.

در مصاحبه 18 مشخص شد که اصل اشباع صورت گرفته است و جواب های ارائه شده با پاسخ های قبلی مشابهت داشته و چیزی به یافته ها اضافه نمی کنند و لذا نیازی به ادامه مصاحبه ها نیست. برای تجزیه و تحلیل داده ها از روش کدگذاری داده های کیفی با استفاده از نرم افزار اطلس تی استفاده شد. جهت اعتباردهی فرایند کدگذاری و کنترل کیفیت در بخش کیفی ابعاد معرفت شناسی نسل سوم آموزش از راه دور از شاخص کاپای کوهن استفاده شده است. برای محاسبه شاخص کاپا، از یک فرد متخصص خواسته می‌شود که بدون آگاهی از کدگذاری‌های محقق، به کدگذاری و دسته‌بندی مضامین بپردازد. سپس با استفاده از نرم‌افزار SPSS، مضامین ارائه‌شده توسط پژوهشگر با مضامین کدگذاری‌شده توسط فرد متخصص مقایسه می‌شود. اگر کدهای این دو محقق به یکدیگر نزدیک باشند، این امر نشان‌دهنده توافق بالا بین دو کدگذار و بیانگر پایایی است. همان‌طور که در ادامه توضیح داده خواهد شد. مقدار شاخص کاپا برابر با 0/856 محاسبه شده که در سطح توافق پذیری عالی قرار گرفته است.

یافته ها

مشخصات مصاحبه شوندگان در جدول شماره (1) ارائه شده است:

جدول .1 مشخصات مصاحبه شوندگان

مراحل تحلیل تم در بخش کیفی تحقیق، با رویکردی که کلارک و همکاران (2006) ارائه داده اند، در 6 مرحله زیر به تفصیل توضیح داده شده است.

مرحله .1 آشنایی با داده ها در پژوهش کنونی، محقق قبل از اینکه کدگذاری داده ها را شروع کند همه مصاحبه های ضبط شده را به صورت دست نوشته اول روی کاغذ نوشته و یک بار هم مجددا مصاحبه را گوش کرده و با دست نوشته مقایسه کرد تا جمله ایی از قلم نیافتاده باشد، سپس دست نوشته ها را در نرم افزار ورد (WORD) تایپ نموده، و بار دیگر تمامی داده‌های به‌دست‌آمده از مصاحبه‌ها را مطالعه کرده است. در واقع، از

همین مرحله، فرآیند یادداشت‌برداری و علامت‌گذاری معانی که در مراحل بعدی به آن‌ها نیاز خواهد بود، آغاز شده است.

مرحله .2 ایجاد کدهای اولیه در مرحله دوم زمانی آغاز می‌شود که محقق به مطالعه و آشنایی با داده‌ها پرداخته است.محقق در این مرحله متن مصاحبه های تایپ شده در نرم افزار Word را به نرم افزار اطلس تی منتقل کرده و مصاحبه را کدگذاری نمود که در مجموع 300  کد اولیه به دست آمد. مرحله .3 در این مرحله از جستجوی کدهای گزینشی، کدهای مختلف به دسته‌های مشخصی تقسیم‌بندی شده و تمامی خلاصه‌های داده‌های کدگذاری شده سازماندهی می‌شوند. در واقع، محقق تحلیل کدهای خود را آغاز کرده و به بررسی این موضوع می‌پردازد که چگونه می‌توان کدهای مختلف را برای شکل‌گیری یک تم کلی ترکیب کرد. در این مرحله، محققان کدهای ناقص، نامرتبط و همچنین کدهای تکراری را حذف کرده و به تعداد مشخصی از کدهای گزینشی دست می‌یابند.در مصاحبه 19 و 20 و 21 و 22 به دلیل رسیدن به اشباع در مصاحبه 18 کدهای جدیدی شناسایی نشد.

مرحله .4 شکل گیری تمهای فرعی در این مرحله، کدهای گزینشی را که در مرحله 3 شناسایی شد، بررسی و اصلاح میگردند و توسعه داده میشوند. که از 140 کد گزینشی در مرحله سوم 88 تم پایه در این مرحله استخراج شد و همچنین در مرحله کنونی محقق با تجمیع کدهای گزینشی در گستره های معنایی وسیع تر به تمهای فرعی و اصلی میرسد؛ که 17 تم فرعی نیز شناسایی شده و ایده هایی در رابطه با نامگذاری تم های اصلی به ذهن محقق متبلور شد. باید توجه داشت که هر تم فرعی بایستی داده های زیادی برای پشتیبانی داشته باشد و با سایر تم ها نیز همپوشانی قابل ملاحظه ای نداشته باشد؛ همچنین تمهای پایه موجود باید مربوط به موضوع جداگانه یا متفاوتی نباشند.

 مرحله .5 تعریف و نامگذاری تمهای اصلی مرحله پنجم زمانی شروع میشود که یک تصویر رضایت بخش از تمهای فرعی وجود داشته باشد. در این تحقیق، تحلیل تم بر مبنای تقسیم تمها در شبکه مضامین، به تمهای پایه، سازمان دهنده و فراگیر انجام شده است.

مرحله .6 تهیه گزارش در مرحله ششم زمانی آغاز می‌شود که محقق مجموعه‌ای از تم‌های اصلی کاملاً انتزاعی و متناسب با ساختارهای زمینه‌ای تحقیق را در اختیار داشته باشد. این مرحله شامل تحلیل نهایی و نگارش گزارش است که در پایان تحقیقات ارائه خواهد شد.مضامین فراگیر استخراج شده،معرفت شناسی نسل سوم آموزش از راه دور در 5 مقوله (توانمندی فردی، توانمندی تعامل اجتماعی در سطح بین المللی، توانمندی تدریس سازنده گرایی، پشتیبانی فضای مجازی، پشتیبانی ارزیابی و نظارت) و در 17 مضمون سازماندهنده، -1 مهارت ها -2 کارآفرینی 3- شایستگی ها 4- عوامل روانشناختی 5- ایجاد اعتماد 6- ایجاد هماهنگی 7- ایجاد ارتباط 8-  توانمندی تکنیکی 9- توانمندی علمی 10- توانمندی مدیریتی 11- زیرساخت های سخت افزاری 12- زیرساخت های نرم افزاری 13- ارزیابی و نظارت بر شیوه تدریس اساتید 14- ارزیابی و نظارت بر دانشجویان 15-  آموزش مستمر اساتید 16- فرهنگ سازی معرفت شناسی آموزش از راه دور17- شناسایی موانع و چالش ها و 88 مضمون پایه تعیین و معرفی شده اند. در انتها پس از انجام مراحل فوق، خروجی نرم افزار اطلس تی شامل مضامین فراگیر و سازمان دهنده در شکل  قابل مشاهده است. درباره مضمون توانمندی فردی شامل مهارتها،شایستگی ها،کارآفرینی و توجه به عوامل روانشناختی است.این مهم در سایه افزایش اعتماد به ‌نفس و توانایی تعیین اهداف واقع‌بینانه و تحقق بخشیدن به توانایی‌های بالقوه‌­ است که در معرفت شناسی نسل سوم آموزش از دور تاثیر گذار است. نتایج تحقیقات مختلف نشان می دهد که مربیان دارای باورهای معرفت شناسی بیشتر از راهبردهای ساختارمند استفاده می کنند، همچنین، این مربیان خلاق تر و دموکراتیک تر هستند و با فراگیر همدل می باشند. در مقابل مربیانی که از باورهای معرفت شناسی خام برخوردارند علاقه مندند که به تدریس به شیوه ای انتقالی نگاه کنند و خود را منتقل کننده دانش تلقی می کنند.در تشریح مضمون توانمندی تعامل اجتماعی در سطح بین المللی می توان استنباط کرد ایجاد اعتماد و همدلی،هماهنگی و ایجاد ارتباط در سطح بین المللی در پیشبرد اهداف آموزش از دور تاثیر بسزایی دارد. برای توضیح مفهوم روش تدریس سازنده‌گرایی در آموزش، باید اشاره کرد که این رویکرد در نظام‌های آموزشی، برنامه‌های درسی، محتوای دوره‌ها، مدیریت آموزش، روش‌ها و سایر جنبه‌های آموزشی، قابلیت بیشتری برای ایجاد توسعه پایدار فراهم می‌آورد. در واقع، آموزش سازنده‌گرایی نیازمند رهایی از شیوه‌های خشک و سنتی آموزش است و بر اهمیت یادگیری فردی تأکید می‌کند و به ارتقای توسعه همه‌جانبه انسان کمک می‌کند. این نوع آموزش می‌تواند به عنوان یک رویکرد نوآورانه برای طراحی محیط‌های آموزشی بر اساس یادگیری و تعامل تعریف شود که برای هر فرد، در هر زمان و مکان، با استفاده از منابع اینترنتی، فناوری دیجیتال و سایر روش‌های آموزشی همراه با اصول طراحی آموزشی، قابل اجراست. سازنده‌گرایی آموزشی می‌تواند به عنوان یک روش خلاقانه و نوآورانه برای افزایش رقابت میان ارائه‌دهندگان آموزش، جذب بیشتر دانشجویان به آموزش عالی و بهبود شیوه‌های دستیابی به دانش مورد توجه قرار گیرد.درباره مضمون خدمات پشتیبانی می شود استنباط کرد که خدمات پشتیبانی در موفقیت معرفت شناسی آموزش از دور نقش حیاتی دارد و موفقیت آموزش  از دور به مقدار زیادی بستگی به اثربخشی خدمات پشتیبانی دارد. این خدمات یکی از مهمترین مکانیسمهایی است که خیلی از اشتباههای رایج در آموزش دور از قبیل موارد فراموش شده تدوین و تولیدکنندگان محتوای آموزشی را جبران می کند. خدمات پشتیبانی به دانشجویان اطمینان میدهد که زیرساختی وجود دارد که پشتیبانی مورد نیاز آنان را فراهم می کند و این امنیت را به آنها می دهد که در انجام وظایف و تکالیف خواسته شده تنها نیستند. کیفیت خدمات آموزشی، کیفیت خدمات اداری،کیفیت خدمات کتابخانه ای، کیفیت خدمات رسانه ای، کیفیت خدمات فنی و کیفیت خدمات مشاوره ای به عنوان شاخصهای اصلی خدمات پشتیبانی دانشجویان و برگزاری دوره های آموزشی لازم برای مدرسان جهت انتقال از آموزش سنتی به آموزش  از دور، دسترسی به کمکهای تخصصی در طول دوره، کاهش ساعات تدریس موظفی، پشتیبانی فنی در طول زمان اجرای دوره، تشویق اساتید فعال و محقق در آموزش و غیره به عنوان شاخصهای اصلی خدمات پشتیبانی مدرسان در نظام آموزش از دور میباشند.در خصوص مضمون ارزشیابی میتوان گفت که سنجش و ارزیابی راهبردهای آموزشی ضروری است و سبب افزایش انگیزه مشارکت کنندگان و ایجاد تعاملی مناسب بین استاد و دانشجو می شود. این تعامل به مربیان مجال نظارت مستمر و به روزکردن منابع، محتوا و فعالیتهای مربوط به یادگیری را می دهد و ابزاری است که برای حمایت از نظارت بر حقوق و تسهیل استفاده از متن از سوی گروههای گوناگون فراگیران و اساتید ضروری است. آموزش مستمر اساتید،فرهنگ سازی معرفت شناسی نسل سوم آموزش از دور و شناسایی موانع و چالشها مولفه های مهم این مضمون شناسایی شده است.

نتیجه گیری

به گفته ابراهیم زاده(1385) مهم ترین اصل در هستی شناسی عمل گرایی را می توان اصل تغییر نامید که مطابق آن، همه چیز در جهان در حال تغییر است و هیچ چیز ثابت و واقعیت پایدار در جهان وجود ندارد؛ به عبارت دیگر، تغییر در این فلسفه واقعیت غایی است. فلسفه عمل گرایی شکل ویژه ای در اندیشه دیویی یافت.تأکید آنها بر تجربه و ساخت دانش و شناخت جهان بر اساس موقعیت کنونی فرد، در نظر نداشتن هدفی نهایی و از پیش تعیین شده برای هستی، ارتباط تنگاتنگ فرد و جامعه و تعامل نزدیک بین این دو و جهانی مملو از تقابل ها از نظریه تا عمل و از آموزشگاه تا زندگی فراگیر و سر و کارداشتن انسان با ظاهر طبیعت نه ماورا، از عوامل تشکیل دهنده آموزش از دور نسل سوم است. امکان تعاملی که در این نسل بین فراگیر و معلم و فراگیران با هم ایجاد می شود، راه اندازی فضای مذاکره، بحث، به اشتراک گذاری عقاید و احترام به همدیگر، توجه بر دریافت های فراگیر از دانش و استفاده از رسانه های گوناگون متناسب با سبک یادگیری فراگیر و توجه به مسائل کنونی فراگیر در بسته های قابل فهم و درک، از نتایج این دیدگاه فلسفی است. مضامین فراگیر استخراج شده،معرفت شناسی نسل سوم آموزش از راه دور در 5 مقوله (توانمندی فردی، توانمندی تعامل اجتماعی در سطح بین المللی، توانمندی تدریس سازنده گرایی، پشتیبانی فضای مجازی، پشتیبانی ارزیابی و نظارت) و در 17 مضمون سازماندهنده، -1 مهارت ها -2 کارآفرینی 3- شایستگی ها 4- عوامل روانشناختی 5- ایجاد اعتماد 6- ایجاد هماهنگی 7- ایجاد ارتباط 8-  توانمندی تکنیکی 9- توانمندی علمی 10- توانمندی مدیریتی 11- زیرساخت های سخت افزاری 12- زیرساخت های نرم افزاری 13- ارزیابی و نظارت بر شیوه تدریس اساتید 14- ارزیابی و نظارت بر دانشجویان 15-  آموزش مستمر اساتید 16- فرهنگ سازی معرفت شناسی آموزش از راه دور17- شناسایی موانع و چالش ها و 88 مضمون پایه تعیین و معرفی شده اند. در تقویت شایستگی های فردی اساتید و دانشجویان از جنبه تحصیلی، تجربه تدریس و شایستگی های روانی و رفتاری باید با اقدامات منسجم و آگاهانه شکل گیرد. ایجاد هماهنگی و وحدت رویه بین کار اساتید و دانشجویان بسیار مهم می باشد. تدریس طبیعت‌گرایانه، تدریس سازنده‌گرایی، تدریس عملی و فعالانه، روش‌های تدریس تلفیقی و پویا، تدریس مبتنی بر تجربه و تدریس مسئله‌محور از محورهای اصلی روش تدریس سازنده گرایی است که با نتایج تحقیق فراقی و همکاران(2024) همسو است. نظام آموزشی باید برای تقویت مولفه معرفت شناسی از سیستم تشویق اساتید فعال استفاده نماید. تقویت عوامل روانشناختی اساتید و دانشجویان می تواند بر مسئولیت پذیری، حس همکاری، اعتماد به نفس و انعطاف پذیری دانشجویان موثر باشد. توانمندی علمی اساتید یعنی اشراف به دانش موضوعی و درسی دانشجویان و توجه به سواد رسانه ایی که نقش مهمی در دریافت داده ها و انتقال مفاهیم دارد. در حوزه مهارت آموزی دانشجویان آموزش از راه دور طبق تحقیق نقش و همکاران (2019) مهارت‌آموزی در زمینه‌های مختلف کسب و کار، مهارت‌های فردی و اجتماعی، اجرای پروژه، استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات، برقراری ارتباط مؤثر، تفکر انتقادی و شناسایی فرصت‌ها را در بر می‌گیرد که با نتایج تحقیق حاضر همسو می باشد.  ارزیابی و نظارت بر اساتید و دانشجویان از طریق نظارت بر کلاس درس، پیشرفت تحصیلی می تواند باعث بهبود فرایند آموزشی شود. ارزیابی و نظارت بر اساتید از طرق توجه به رفتار اساتید حین تدریس، پیگیری مباحث درسی با رویکرد سازنده گرایی و مشارکت در ارزشیابی می تواند در تقویت سیستم نظارت موثر باشد. محیط فیزیکی مناسب آموزشی نقش بسزایی در کیفیت آموزشی نظام آموزش از دور دارد. همچنبن وجود تجهیزات هوشمند جهت آموزش بر مبنای سازنده گرایی بسیار لازم و ضروی است. فراهم آوردن زیرساخت های اینترنتی، تقویت پهنای باند و دسترسی به اینترنت رایگان از طرف دولت باید مورد توجه قرار گیرد.اجرای مولفه های معرفت شناسی نیاز فرهنگ سازی دارد و باید در بستر مناسب انجام شود.  که در تحقیق شاهمحمدی(2023) سیاستگذاری، مدیریت و پشتیبانی، زیرساخت‌ها، و ارزیابی، اصلاح و مهندسی مجدد از ابعاد اصلی ادراک صاحبنظران آموزش از راه دور شناسایی شده اند که تا حدودی با نتایج تحقیق حاضر همسو می باشد.