پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 49 |
| تعداد شماره‌ها | 1,339 |
| تعداد مقالات | 11,534 |
| تعداد مشاهده مقاله | 25,217,219 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 16,771,215 |
واکاوی برهم‌کنش «خدا، جهان و قدرت الهی» در الهیات پویشی و نقد آن برپایه حکمت صدرایی | ||
| دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی | ||
| مقاله 7، دوره 14، شماره 1 - شماره پیاپی 27، اسفند 1404، صفحه 81-92 اصل مقاله (701.8 K) | ||
| نوع مقاله: علمی- پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30473/pms.2026.75404.2153 | ||
| نویسندگان | ||
| مهدی منزه* 1؛ محمد مهدوی2؛ محمد عظیمی2 | ||
| 1گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. | ||
| 2گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران | ||
| چکیده | ||
| این پژوهش به واکاوی انتقادی مفاهیم محوری الهیات پویشی از منظر حکمت متعالیه ملاصدرا می‌پردازد و با تمرکز بر دو مسئله بنیادین «رابطۀ خدا و جهان» و «قدرت الهی»، وجوه تمایز این دو نظام فکری را بررسی می‌کند. الهیات پویشی با محوریت مفاهیمی چون پویش و زمانمندی، خدا را موجودی متأثر از جهان و در حال تکامل می‌داند که قدرت او نه قاهرانه، بلکه مبتنی بر ترغیب ارزشی است. این دیدگاه با تقسیم ذات الهی به «ذات اصلی» و «ذات تبَعَی»، به خداباوری دوقطبی و همه‌درخدایی قائل است. در مقابل، ملاصدرا خدا را وجود محض، بسیط، ثابت و مبرا از هرگونه تغییر ذاتی می‌داند. از نظر وی پویش و تحول تنها در ساحت تجلیات الهی (عالم ممکنات) و از طریق فیض دائم وجود رخ می‌دهد. نقد برپایه حکمت صدرایی نشان می‌دهد تقسیم ذات الهی در الهیات پویشی، مستلزم ترکیب و نقص در واجب‌الوجود است و نسبت‌دادن صیرورت و زمانمندی به خدا، حتی در قالب ذات تبعی، با سرمدیت و غنای مطلق او در تناقض منطقی قرار دارد. صدرا با حفظ مفهوم قدرت مطلق (به معنای توانایی بر همه امور ممکنِ غیرمتناقض)، آن را عین ذات خدا می‌داند، در حالی که الهیات پویشی با انکار «قدرت قاهرانه»، قدرت الهی را صرفاً در حد «قدرت اقناعی» تقلیل می‌دهد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| الهیات پویشی؛ حکمت متعالیه؛ خدا و جهان؛ قدرت الهی؛ ملاصدرا | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Examining the Interplay of 'God, the World, and Divine Power' in Process Theology and Its Critique Based on Ṣadra’I Wisdom | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Mahdi Monazzah1؛ Mohammad Mahdavi2؛ Mohammad Azimi2 | ||
| 1Department of Islamic Studies, Faculty of Theology, University of Tabriz, Tabriz, Iran. | ||
| 2Department of Islamic Studies, Faculty of Theology, University of Tabriz, Tabriz, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| This study undertakes a critical examination of the central concepts of process theology from the perspective of Mullā Ṣadrā's Transcendent Theosophy (Al-ḥikma al-mutaʿāliya), focusing on two fundamental issues: "the relationship between God and the world" and "divine power," thereby elucidating the distinguishing features of these two intellectual systems. Process theology, centered on concepts such as process and temporality, regards God as an entity affected by the world and in a state of evolution, whose power is not coercive but rather based on value-based persuasion. This perspective, by dividing the divine essence into "primordial nature" and "consequent nature," advocates for a dipolar theism and panentheism. In contrast, Ṣadrā considers God as pure existence, simple, immutable, and free from any intrinsic change. According to him, process and transformation occur only within the realm of divine manifestations (the world of contingents) through the perpetual effusion of existence. The critique based on Ṣadrian philosophy demonstrates that the division of the divine essence in process theology entails composition and deficiency in the Necessary Being, and attributing becoming and temporality to God, even in the form of a consequent nature, is logically contradictory to His eternity and absolute self-sufficiency. While Sadrā maintains the concept of absolute power (in the sense of the ability to perform all non-contradictory possible actions) as identical to God's essence, process theology, by rejecting "coercive power," reduces divine power merely to "persuasive power." | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Divine Power, God and the Worl, Mulla Sadra, Process Theology, Transcendent Theosophy | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم
ابن‌بابویه، محمد بن علی (۱۳۷۴)، التوحید، تصحیح سید هاشم حسینی تهرانی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۳۷۶)، الإلهیات من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسن‌زاده آملی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
آقامحمدرضا، مریم؛ رضایی ره، محمدجواد و آیت‌اللهی، حمیدرضا (۱۴۰۱)، فاعلیت الهی از دیدگاه الهیات پویشی و نقد آن بر مبنای فاعلیت بالتجلی، جستارهای فلسفه دین، 24، 33-55.
آون، اچ.پی (۱۳۸۰)، دیدگاه‌ها درباره خدا، ترجمۀ حمید بخشنده، قم، اشراق (دانشگاه قم).
باربور، ایان (۱۳۸۹)، علم و دین، ترجمۀ بهاءالدین خرمشاهی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
براون، کالین (۱۳۷۵)، فلسفه و ایمان مسیحی، ترجمۀ طاطه‌وس مکائیلیان، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
پانن‌برگ، ولفهارت (1386)، درآمدی به الهیات نظام‌مند، ترجمه‌ی عبدالرحیم سلیمانی، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
پترسون و دیگران (۱۳۸۷)، فلسفه دین۳ (صفات خدا)، ترجمۀ حسین کیانی، تهران، آشیانه کتاب.
پترسون، مایکل و دیگران (۱۳۷۹)، عقل و اعتقاد دینی، ترجمۀ احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، تهران، طرح‌نو.
پلین، دیوید ای (۱۳۸۴)، مبانی فلسفه دین، گروه مترجمان، قم، بوستان کتاب.
تالیا فرو، چارلز (۱۳۹۷)، فلسفه دین (در نگرشهای نوین در فلسفه)، ترجمۀ خلیل قنبری، تهران، طه.
دکارت، رنه (1391)، تأملات در فلسفه اولی، ترجمه احمد احمدی، تهران، انتشارات سمت.
دهباشی، مهدی (۱۳۸۶)، پژوهشی تطبیقی در هستی‌شناسی و شناخت‌شناسی ملاصدرا و وایتهد، تهران، نشر علم.
شامحمدی، رستم (۱۳۹۰)، خداوند در اندیشه‌ی پویشی وایتهد، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم [ملاصدرا] (۱۳۶۳)، المشاعر، تهران، طهوری.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم [ملاصدرا] (۱۳۶۶)، شرح اصول الکافی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم [ملاصدرا] (1412)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، جلدهای 1و2و3و4و6و7، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
صلواتی، عبدالله و اختری، زینب (۱۳۹۵)، بررسی تطبیقی مسأله رابطه وجودی دوسویه خدا و جهان از دیدگاه هارتشون و ملاصدرا، پژوهشهای هستی‌شناختی، 5(9)، 51-70.
کویین، فیلیپ و تالیا فرو، چارلز (۱۳۸۷)، صفات خدا [مقالاتی از راهنمای فلسفه دین]، (مقاله «قدرت مطلق»، جاشوئا هافمن و گئری روزنکراتس)، ترجمۀ رضا بخشایش و تعلیقات علی شیروانی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۷۸)، آموزش فلسفه، ج۲، قم، نشر بین‌الملل.
منزه، مهدی؛ مهدوی، محمد و عظیمی، محمد (۱۴۰۴)، تحلیل و بررسی تاثیر فلسفه پویشی وایتهد در تحول الهیاتی با تمرکز بر مساله «شدن»، مجله پژوهشهای فلسفی، 19(50)، 489-506، دانشگاه تبریز، https://doi.org/10.22034/jpiut.2025.65101.3957
ناجی اصفهانی، حامد (۱۳۹۳)، خداوند از منظر الهیات پویشی و ملاصدرا، تاریخ فلسفه، 4(4)، 59-78.
هیک، جان (۱۳۹۰)، فلسفه‌ی دین، ترجمۀ بهزاد سالکی، تهران، انتشارات بین‌المللی الهدی | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 270 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 91 |
||