پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 49 |
| تعداد شماره‌ها | 1,339 |
| تعداد مقالات | 11,534 |
| تعداد مشاهده مقاله | 25,218,627 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 16,772,576 |
نحوه وجود ذهنی مفاهیم فلسفی؛ بررسی تطبیقی دیدگاه ملاصدرا و علامه طباطبایی | ||
| دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی | ||
| مقاله 6، دوره 14، شماره 1 - شماره پیاپی 27، اسفند 1404، صفحه 71-80 اصل مقاله (546.6 K) | ||
| نوع مقاله: علمی- پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30473/pms.2026.75302.2152 | ||
| نویسنده | ||
| مسلم احمدی* | ||
| استادیار دانشکده معارف و اندیشه اسلامی دانشگاه تهران | ||
| چکیده | ||
| ملاصدرا و علامه وجود ذهنی را مختص ماهیات می‌دانند؛ اما دو امر آنها را به تحلیل نحوه وجود ذهنی مفاهیم فلسفی سوق داده است؛ 1. عروض و اتصاف مفاهیم فلسفی در خارج و 2. دیگر نمایی ذاتی مفهوم که لاجرم هر مفهومی چه ماهوی و چه فلسفی باید ما به ازایی محقق یا مقدر داشته باشد. از دیدگاه ملاصدرا مفاهیم فلسفی مشابه مفاهیم انتزاعی ذهنی هستند که حاکی از حقیقت خارجی خود بوده و از نفس ذات آن حقایق انتزاع شده‌اند و حکایت این مفاهیم، عرضی ذاتی است. برخلاف دیدگاه علامه که مفاهیم فلسفی جزو مفاهیم اعتباری و انتزاع آنها از مفاهیم ذهنی است. علامه می‌گوید حکم از سنخ ایجاد است و این جعل و ایجاد ناشی از ضرورتی است که عقل آن را یافته و بالإضطرار ما به‌ازای مقدری برای این مفاهیم جعل کرده است. این مقاله به روش تحلیلی - انتقادی به بررسی تطبیقی دو دیدگاه پرداخته است. ملاصدرا صدق مفاهیم فلسفی بر مصادیقشان را ذاتی می‌داند و علامه بالعرض که در صورت وجود هر مبرری بر این صدق، چرا همان را منشأ انتزاع مفاهیم فلسفی ندانیم؟ تحلیل علامه با اولی و بدیهی بودن مفهوم وجود سازگار نیست و اضطرار و جعل عقل غیر قابل قبول است. از دیدگاه هر دو ویژگی علم حصولی کاشفیت است که شامل مفاهیم فلسفی نیز می‌شود؛ لذا باید گفت در مفاهیم فلسفی علم حصولی غیر اکتناهی است و در مفاهیم ماهوی علم حصولی اکتناهی که دیدگاه ملاصدرا به این تحلیل نزدیک است بر خلاف دیدگاه علامه. توسعه وجود ذهنی به مفاهیم فلسفی در شناخت اینگونه مفاهیم به خصوص در حیطه الهیات حائز اهمیت است و می‌تواند در تبیین تحقق مفاهیمی که درحیطه مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است راهگشا و کارا باشد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| علامه طباطبایی؛ مفاهیم فلسفی؛ ملاصدرا؛ نحوه وجود؛ وجود ذهنی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Mode of Mental Existence of Philosophical Concepts: A Comparative Study of Mullā Ṣadrā and ʿAllāma Ṭabāṭabāʾī | ||
| نویسندگان [English] | ||
| moslem ahmadi | ||
| Assistant Professor, Faculty of Islamic Education and Thought, University of Tehran | ||
| چکیده [English] | ||
| Mullā Ṣadrā and ʿAllāma Ṭabāṭabāʾī restrict mental existence to essences; Two considerations compel them to analyze the mode of mental existence of philosophical concepts: (1) the otherness (ʿurūḍ) and description (ittiṣāf) of such concepts in the external world; (2) the essential representational character of concepts, which requires that every concept- whether substantive or philosophical- must have an actualized or non-actualized referent. For Mullā Ṣadrā, philosophical concepts resemble abstract mental notions. They signify external realities and are abstracted directly from the essences of those realities; their accidental function is thus intrinsic. In contrast, ʿAllāma Ṭabāṭabāʾī regards philosophical concepts as conventional notions, abstracted not from external essences but from mental concepts themselves. According to him, judgment (ḥukm) belongs to the genus of creation (ījād), and this positing arises from a necessity discerned by reason. By compulsion, the intellect establishes a posited referent for these concepts. This study employs an analytical-critical method to compare the two positions. Mullā Ṣadrā considers the truth (ṣidq) of philosophical concepts with respect to their instances as essential, whereas ʿAllāma views it as accidental (bi’l-ʿaraḍ). If justification exists for such truth, why should that not itself serve as the source of abstraction? ʿAllāma’s analysis proves inconsistent with the primacy and self-evidence of the concept of existence, and the notion of compulsion and positing by the intellect is untenable. For both thinkers, the defining feature of acquired knowledge (al-ʿilm al-ḥuṣūlī) is its disclosive character (kashfiyyat), which extends to philosophical concepts. It follows that in philosophical concepts, acquired knowledge is non-comprehensive (ghayr iktināhī), whereas in quiddative concepts it is comprehensive (iktināhī). Mullā Ṣadrā’s view aligns more closely with this analysis. The extension of mental existence to philosophical concepts is significant in theology and can also clarify the realization of concepts in political, social, and cultural spheres. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| ʿAllāma Ṭabāṭabāʾī, Mullā Ṣadrā, mental existence, mode of existence, philosophical concepts | ||
| مراجع | ||
|
علامه حلی، (1992). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم. (به زبان عربی) ابن سینا، (1983). المباحثات، محقق محسن بیدارفر، قم: بیدار. (به زبان عربی) ابن سینا، (1983). التعلیقات، محقق: عبدالرحمن بدوی، قم: مکتبة العالم الاسلامی، مرکز نشر. (به زبان عربی) میرداماد، محمد باقر (1381)، مصنفات میرداماد، تصحیح: عبدالله نورانی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. (به زبان عربی) سبزواری، هادی بن مهدی. (1990). شرح المنظومه (طلیقات حسن زاده). تهران: انتشارات ناب. (به فارسی). صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1975). المبداء و المعاد (صدر المطلحین)، تهران: جامعه حکمت و فلسفه ایران. (به زبان عربی) صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1984). مفاتیح الغیب، تهران: جامعه حکمت و فلسفه ایران. (به زبان عربی) صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1989). الحکمه المطلیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، قم: مکتبة المصطفوی. (به زبان عربی) صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1996). الشواهد الربیة فی المنهاج السلوکیه، بیروت: مؤسسه تاریخ العرب. (به زبان عربی) صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1999). سه رساله فلسفی: متشبحات القرآن- المسال القدسیه- عجوبه المسال، قم: دفتر تبلیغات اسلامی. (به زبان عربی) صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (2001). شرح الهدایه الاثیریه، بیروت: مؤسسه تاریخ عرب. (به زبان عربی) صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (2013). حکمت الاشراق، تصحیح نجفقلی حبیبی و حسین ضیایی، تهران: بنیاد فلسفه اسلامی صدرا. (به زبان عربی) صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. الطلیقات لصدرالمطالحین علی الشفاء، قم: بیدار. (به زبان عربی) طباطبایی، محمد حسین، (1363). دومین یادواره علامه طباطبایی، تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران. (به فارسی). طباطبایی، محمد حسین، (1364). اصول فلسفه و روش رئالیسم، 5 جلد، تهران: صدرا. (به فارسی). طباطبایی، محمد حسین، (1374). نهایة الحکمه، قم: مؤسسه انتشارات اسلامی. (به زبان عربی) طباطبایی، محمد حسین، (1390). المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسه العالمی. (به زبان عربی) طباطبایی، محمد حسین. بیدایة الحکمه، قم: مؤسسه النشر اسلامی. (به زبان عربی) زنوزی، عبدالله، (1381). لمعت اللهیه، تصحیح جلال الدین آشتیانی، تهران: مؤسسه فلسفه ایران. (به زبان عربی) | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 206 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 95 |
||