پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 49 |
| تعداد شماره‌ها | 1,341 |
| تعداد مقالات | 11,585 |
| تعداد مشاهده مقاله | 25,385,257 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 16,835,577 |
حرکت جوهری و فلسفه پویشی: تحلیلی تطبیقی میان ملاصدرا و آلفرد نورث وایتهد | ||
| دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی | ||
| مقاله 7، دوره 14، شماره 2 - شماره پیاپی 28، مهر 1405، صفحه 81-94 اصل مقاله (830.53 K) | ||
| نوع مقاله: علمی- پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30473/pms.2026.76337.2166 | ||
| نویسنده | ||
| حسن حسینی* | ||
| استادیار گروه حقوق، واحد کرمانشاه، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمانشاه ، ایران. | ||
| چکیده | ||
| این پژوهش به این مسئله محوری می‌پردازد که حکمت متعالیه ملاصدرا و فلسفه پویشی وایتهد، علی‌رغم خاستگاه‌های کاملاً متمایز، چگونه در نقد متافیزیک جوهر-محور ایستا به یکدیگر نزدیک شده، اما در تبیین ماهیت «شدن» و لوازم آن از یکدیگر فاصله می‌گیرند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی، به واکاوی این دو نظام پویا در سه محور بنیادین می‌پردازد: چیستی و سازوکار سیلان و تحول در عالم، چگونگی تبیین هویت و تداوم در بستر دگرگونی، و جایگاه و کارکرد خداوند و غایت‌مندی در هر یک از این دو دستگاه فلسفی. یافته‌ها نشان می‌دهد که وجه اشتراک بنیادین دو فیلسوف، جایگزینی «شدن» به جای «بودن» و نقد رادیکال متافیزیک ایستا است. با این‌حال، افتراقات عمیقی در تبیین این پویایی وجود دارد: ملاصدرا سیلان را امری پیوسته، درونی و اشتدادی (حرکت جوهری) در بستر یک جوهر واحد می‌داند که وحدت هویت شخصی را حفظ می‌کند، حال آنکه وایتهد آن را گسسته، کوانتومی و مبتنی بر توالی «موجودات بالفعل» تعریف می‌کند که از طریق «وراثت» به یکدیگر پیوند می‌خورند. الگوی صدرایی با وجود انسجام درونی قوی، با تفسیرهای گسسته‌گرای فیزیک جدید چالش دارد، در‌حالی‌که مدل وایتهد اگرچه با علم معاصر سازگارتر است، در تبیین استمرار شخصی واحد با دشواری نظری روبروست. این تفاوت در الهیات به اوج خود می‌رسد؛ جایی که خدای متعالی و بسیط صدرایی که غایت یکپارچه حرکت است در برابر خدای دو قطبی و تأثیرپذیر وایتهدی که هم‌آفریننده و هم‌تحول‌یابنده با جهان است قرار می‌گیرد. در نهایت، این تطبیق نه‌تنها ظرفیت حکمت متعالیه را برای ورود به گفتمان‌های فلسفی معاصر آشکار می‌سازد، بلکه با برجسته‌سازی نقاط افتراق، به فهمی دقیق‌تر و عمیق‌تر از هر دو نظام متافیزیکی کمک شایانی می‌کند. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| آلفرد نورث وایتهد؛ حرکت جوهری؛ فلسفه پویشی؛ ملاصدرا؛ هستی‌شناسی صیرورت | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Alfred North Whitehead, Mulla Sadra, Ontology of Becoming, Process Philosophy, Substantial Motion. | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Hassan Husseini | ||
| Assistant Professor, Department of Law, Kermanshah Branch, Islamic Azad University, Kermanshah, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| This study addresses the central question of how Mulla Sadra’s Transcendent Philosophy and Alfred North Whitehead’s Process Philosophy—despite their fundamentally different intellectual and historical origins—converge in criticizing static, substance-centered metaphysics, yet diverge significantly in their accounts of the nature of “becoming” and its metaphysical implications. Employing a descriptive–analytical method within a comparative framework, the research examines these two dynamic systems along three principal axes: the nature and mechanism of flux and change in reality; the explanation of identity and continuity amid transformation; and the status and function of God and teleology in each philosophical system. The findings indicate that the fundamental point of convergence between the two thinkers lies in replacing “being” with “becoming” and in advancing a radical critique of static metaphysics. Nevertheless, profound divergences emerge in their respective conceptions of dynamism. Mulla Sadra conceives flux as a continuous, intrinsic, and intensive process—substantial motion—occurring within a single substance that preserves personal identity. By contrast, Whitehead defines becoming as discrete, quasi-quantum, and grounded in the succession of “actual entities” interconnected through objective inheritance. While the Sadrian model exhibits strong internal coherence, it encounters challenges when confronted with discontinuous interpretations of modern physics. Conversely, Whitehead’s model, though more consonant with contemporary science, faces theoretical difficulties in accounting for the persistence of unified personal identity. This divergence culminates most sharply in theology: the transcendent and simple Sadrian God, as the unified final cause of motion, stands in contrast to Whitehead’s dipolar and affected God, who is both co-creative with the world and dynamically transformed through its processes. Ultimately, this comparative analysis not only reveals the capacity of Transcendent Philosophy to engage contemporary philosophical discourse but also, by highlighting fundamental divergences, contributes to a more precise and nuanced understanding of both metaphysical systems. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Alfred North Whitehead, Mulla Sadra, Ontology of Becoming, Process Philosophy, Substantial Motion | ||
| مراجع | ||
|
عبودیات، ع (1392). درامدی به نظام حکمت صدرائی [درآمدی بر نظام تئوسوفی صدری]. انتشارات سمت. [به فارسی] اکبریان، ر.، و شعبانی، ل. (1391). تحلیل تطبیقی مفهوم رویداد در فلسفه وایتهد و حرکت جوهری در فلسفة ملاصدرا [تحلیل تطبیقی مفهوم «حادثه» در فلسفه وایتهد و «حرکت ماهوی صحرافی» در فلسفه. حکمت و فلسفه (حکمت و فلسفه)، 8 (31)، 7-31. [به فارسی] آشتیانی، س.ج (1382). هستی از نظر فلسفه و عرفان. بوستان کتاب. [به فارسی] Cobb, J. B. Jr., & Griffin, D. R. (1976). الهیات فرآیندی: یک نمایشگاه مقدماتی. فیلادلفیا: مطبوعات وست مینستر. کوربین، اچ (2005). تخایول خلق در عرفان ابن عربی [تخیل خلاق در عرفان ابن عربی] (اول رحمتی، ترجمه). انتشارات جامی. [به فارسی] فنایی اشکوری، م.(1389). مقایسه معرفت شناسی ملاصدرا و کانت، مقایسه معرفت شناسی ملاصدرا و کانت. معرفت فلسفی (معارف فلسفی)، 7 (4)، 7-28. [به فارسی] قائمینیا، ع. (1393). متافیزیک این‌همانی و متافیزیک شدن: مقایسه‌ای میان حکمت متعالیه و فلسفه پویشی. ذهن، ۱۵ (۶۰)، ۱۳۵–۱۶۲. گریفین، دی. آر. (۲۰۰۷). فلسفه پست‌مدرنِ به‌غایت متفاوتِ وایتهد: استدلالی برای اهمیت معاصر آن. آلبانی: انتشارات دانشگاه ایالتی نیویورک. هارت‌شورن، سی. (۱۹۷۰). ترکیب خلاق و روش فلسفی. لا سال، ایلینوی: انتشارات اوپن کورت. جوادی آملی، آ. (۲۰۱۱). رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه. انتشارات اسراء. جانسون، ای. اچ. (۱۹۸۳). نظریه واقعیتِ وایتهد. نیویورک: انتشارات دوور. خادمی، ا. (۲۰۱۶). بررسی تطبیقی مفهوم خدا در حکمت متعالیه و فلسفه فرآیندی. دوفصلنامه فلسفه دین (نامه‌ی حکمت سابق)، ۱۴ (۱)، ۹۵–۱۱۸. لکلرک، آی. (۱۹۵۸). متافیزیک وایتهد: شرحی مقدماتی. لندن: جورج آلن و آنوین. مصباحی، م.، و احمدی، آ. (۲۰۱۳). خدا در فلسفه وایتهد و حکمت متعالیه. حکمت و فلسفه، ۹ (۳۴)، ۲۷–۴۹. مسل، سی. آر. (۲۰۰۸). فلسفه فرآیند-رابطه‌ای: درآمدی بر آلفرد نورث وایتهد. وست کانشوهوکن، پنسیلوانیا: انتشارات تمپلتون. مطهری، م. (۲۰۱۰). علل گرایش به مادی‌گری. انتشارات صدرا. مطهری، م. (۲۰۱۲). مجموعه آثار (جلد ۱۳: مقالات فلسفی). انتشارات صدرا. ملاصدرا، م. بن ا. ق. س. (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. دار إحیاء التراث العربی. ملاصدرا، م. بن ا. ق. س. (۲۰۰۴). کتاب المشاعر (تصحیح و ترجمه هانری کربن). انتشارات طهوری. نصر، س. ح. (۲۰۱۳). صدرالدین شیرازی و حکمت متعالیه (ترجمه ه. سوزنچی). انتشارات و پژوهش‌های فرزان روز. [به فارسی] Nobo, J. L. (1986). متافیزیک وایتهد از انطباق: یک تفسیر مورفوژنتیک. آلبانی: انتشارات دانشگاه ایالتی نیویورک. پارسانیا، ح (1395). نسبت میان حرکت جوهری و نظریه تکامل. Zehn (ذهن)، 17 (67)، 5-26. [به فارسی] پورحسن، ق.، قربانی، ز.، و زمانی، م. (1391). مفهوم خدا در فلسفه وایتهد [مفهوم خدا در فلسفه وایتهد]. پژوهش های فلسفی- کلامی، 13 (4)، 49-72. [به فارسی] رضوی، س.ح (1388). ملاصدرا و متافیزیک: تعدیل وجود. لندن: روتلج. صانعی دره بیدی، م. (1385). فلسفه علم وایتهد [فلسفه علم وایتهد]. سروش پرس. [به فارسی] شعبانی، ل.، و احمدی، م. (1395). برسی تطبیقی مفهوم «زمان» در اندیشه ملاصدرا و وایتهد [بررسی تطبیقی مفهوم زمان در اندیشه ملاصدرا و وایتهد]. پژوهش های فلسفی دانشگاه تبریز، 10 (17)، 147–168. [به فارسی] شربورن، دی دبلیو (1966). کلیدی برای فرآیند و واقعیت وایتهد. نیویورک: مک میلان. شیروانی، ع. (1384). درآمدی بر فلسفهٔ پویشی وایتهد. نامهٔ حکمت، ۳ (۱)، ۱۱۷–۱۴۴. طباطبایی، س. م. ه. (۱۹۹۷). نهایةالحکمه. مؤسسهٔ انتشارات اسلامی. طباطبایی | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 272 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 129 |
||