کرونا و تولد نظام آموزشی و برنامه های درسی هوشمند در آموزش عالی هزاره سوم

مقدمه

با اعلام کووید ۱۹ به عنوان یک بیماری همه گیر در تاریخ ۳۰ ژانویه ۲۰۲۰ توسط سازمان بهداشت جهانی (سهرابی، الصافی، اونیل الجابیر ۲۰۲۰ ) شیوع آن در بسیاری از کشورهای جهان تأثیرات چشمگیری داشته است. یکی از حوزه هایی که به شدت تحت تاثیر این ویروس قرار گرفت، آموزش عالی کشورهای دنیا بود که منجر به تعطیلی آموزش حضوری دانشگاهها و جایگزینی آموزش مجازی و آنلاین گردید و در این راستا دانشجویان بین‌المللی توانستند از کشورهای خود آموزش مجازی را دنبال کنند . سالها پیش اندیشمند حوزه مدیریت ، پیتر دار کر ^[1]بر این باور بود که پس از سال ۲۰۲۰ باید منتظر تحولاتی در نهادهای آموزشی و تربیتی بود که این اندیشه در کتاب چالش های مدیریت در قرن ۲۱ به سال ۱۹۹۹ به محافل مدیریتی ارائه شد. با استنباط از صاحبنظران آموزش عالی نظیر آلتبک و دو یت^[2] ( ۲۰۲۰ ) و زنگ ^[3]( ۲۰۲۰ )اثرات و پیامدهای کرونا بر آموزش به شکل عام و آموزش عالی به شکل خاص نه تنها کمتر از سایر نهادهای اجتماعی نیست، چه بسا فراگیر تر نیز است .نخستین و مهمترین اثر و پیامد آسیب زای کرونا بر کارکرد آموزش عالی است. در سال‌های اخیر آموزش مجازی به عنوان یکی از کاربردهای مهم فناوری جدید اطلاعات و ارتباطات در جهان مطرح و فعالیت‌های گسترده در این راستا آغاز گردیده است .با توجه به تغییرات شدیدی که در محیط پیرامون در حال شکل‌گیری است اجرای نظام های مجازی به منظور ارائه خدمات و فناوری‌های جدید به صورت یک نیاز اساسی مطرح شده است ( آونگ^[4]، 2004: 8).  یکی از بسترهای اجرای نرم افزاری موفق در زمینه آموزش آنلاین دانشگاهی متعلق به یک شرکت پاریسی است که دروس مقاطع کارشناسی و ارشد را در قالب آموزش خصوصی ارائه می‌دهد و مطالب را به صورت رایگان در اختیار دانشگاه‌ها قرار داده تا بتواند راهکاری برای آنها در این بحران باشد. این بستر اجرای نرم افزاری ابتدا در فرانسه و سپس در کشورهای انگلیس ،آمریکا ،کانادا و کشورهای آفریقایی ارائه شده است. بحران کنونی جهان، فرصت خوبی برای ظهور بسترهای اجرای نرم افزاری آنلاین ایجاد کرد تا ارزش آن از سوی دانشگاه ها مشخص شود و این آموزش‌ها نه تنها منابعی برای یادگیری تکمیلی دانشجویان به شمار می‌رود بلکه فضای مشترک و اجتماعی را برای تعامل بین دانشجویان فراهم می کنند. سراستیواسمیت^[5] معاون دانشگاه اکستر معتقد است تغییرات اساسی ناشی از این ویروس در تدریس ، تحقیق،  و مدیریت دانشگاه‌ها به جا می ماند و سرانتونی سلدون ^[6]معاون دانشگاه باکینگهام هم معتقد است بعد از پایان شرایط،  تغییرات همیشگی را دانشگاه‌ها تجربه خواهند کرد . در بسیاری از دانشگاه های انگلیس،  شرایط یادگیری مجازی منبعی عظیم برای دور ریختن کتاب ها و متن های کاغذی سخنرانی است. استفاده از فعالیت های تعاملی و دانشجو محور حداقل‌هایی است که در یادگیری مجازی اتفاق می افتد(اظهری،1399).

به باور اسکات گالوی، استاد دانشگاه نیویورک، از منظر آینده نگری شیوع کرونا تاکنون همچون سایر بحرانها به آینده شکل داده است، با این تفاوت که این ویروس، سرعت شکل دهی به آینده را شتابان ساخته است (گالووی^[7] ،2020). دانشگاه هنگ کنگ بعد از ماه‌ها آموزش آنلاین و تعامل مجازی دانشجویان و استادان بیش از هر دانشگاه دیگری به ارزش و اهمیت تدریس چهره به چهره در نظام آموزش عالی پی برد(تسار^[8]،2020). نگرش استاد آموزش دیجیتال دانشگاه ادینبورگ درباره تغییرات ایجاد شده در سیستم آموزشی و گرایش دانشگاهها به آموزش آنلاین مثبت است و معتقد است اگر چه هنگام کار استرس، که البته لازمه تغییر است،  را به همراه دارد اما این فرصت دانشگاه‌ها را ملزم می‌کند که بیشتر از سیستم های دیجیتال استفاده کنند(اظهری،1399).  

 اصطلاح یادگیری الکترونیکی را اولین بار کراس ابداع کرد و به انواع آموزشهایی اشاره دارد که از فناوریهای اینترنت و اینترانت برای یادگیری استفاده می کنند (آتشک، 1386) . بنابراین می توان گفت یادگیری الکترونیکی آن نوع از یادگیری است که در آن از فناوری برای تسهیل فرآیند یادگیری و مستقل شدن از زمان و مکان برای یادگیری استفاده میشود ( عباسی کسانی، شمس مورگانی، سراجی و رضاییزاده، 1398). بولگر و مارتین^[9]( ۲۰۱۸) درباره مشارکت سازنده  دانشجویان در دوره های آنلاین ، راهبردهای مرتبط زیر را پیشنهاد می‌کنند :

حضور و تعامل استاد با دانشجویان در دوره های آنلاین ، محتوای مرتبط،  تنوع در فعالیت های کلاسی ، تیم سازی،  تالارهای گفتگو مجزا برای تعاملات دانشجویان با یکدیگر،  تدریس واضح و شفاف استاد ، بازخوردهای مستمر، کیفیت ویدیو های ارسالی از سوی استاد و مواردی همچون کاربردی بودن ، قابلیت انتقال مطالب به محیط خارج از کلاس. از بین راهبردها بهترین راهبرد ، بازخورد استاد و طراحی دوره به صورت سازمان یافته است که این راهبردها به مشارکت سازنده دانشجویان خواهد انجامید.  ضروریست گسترش اینترنت در کشور به گونه‌ای باشد که به رشد خلاقیت در نظام آموزشی کمک کند. ضمن اینکه باید توجه داشت که کار گروهی در دوره آنلاین مشکل است و اعضای هیئت علمی باید به طراحی و توسعه آن اهتمام ویژه  بورزند.  البته باید توجه داشت در این بین کیفیت و بهبود آن همواره مطالبه جدی دانشجویان بوده و خواهد بود .بر این اساس، از دیدگاه فراگیران توجه به این عوامل ، کیفیت در دوره های آنلاین ایجاد خواهد کرد : حمایت از یادگیری ، حس معنادار حضور اجتماعی، کیفیت آموزش ارائه شده، تعامل استاد با دانشجویان،  تعامل دانشجویان با یکدیگر ، محتوای یادگیری، کیفیت طراحی دوره ، رضایت فراگیران ، کسب دانش واقعی و توانایی انتقال دانش (گومزری و همکاران^[10] ، 2016). نکته قابل توجه کیفیت تعاملات با استاد، دغدغه  دانشجویان در سالهای اخیر است (دامفورد^[11]،2018). سرمایه‌گذاری در آموزش‌های مجازی، سرمایه‌گذاری ارزشمندی است در زمان‌های نامطمئن همچون بحران کرونا که موسسات آموزش عالی بتوانند از ظرفیتهای آن به خوبی استفاده کنند. زمانی که توسعه دروس به صورت تیمی نهادینه شده باشد، زمانی که به دوره‌های دانش افزایی هیئت علمی در مسیر بهسازی آکادمیک  توجه ویژه گردد،  زمانی که رابطه اثربخش بین بخش فناوری اطلاعات دانشگاه و سایر بخش‌های آموزشی دانشگاه برقرار گردد (نیکلاس^[12]،2008). که اگر این اتفاقات در دانشگاهها دیده شود بی‌تردید توسعه و نوآوری بیشتر در زمینه آموزش مجازی شاهد خواهیم بود. این بحران زمانی است برای توسعه شایستگی های اعضای هیئت علمی در زمینه های 1. تدوین سرفصل های جذاب و کاربردی درس  2.ارتقای انگیزه و اشتیاق و درک که به حیاتی بودن آن در کیفیت دوره اشاره دارد .3.تعهد به تدریس آنلاین و برخط از طراحی تا سنجش اثربخشی عملکرد دانشجو4. ارزیابی های سازنده 5.مدیریت زمان 6.علاقمندی به انتقال محتوای آنلاین و پاسخگویی به فراگیر در حین دوره و پس از تدریس که نیازمند ارشاد و راهنمایی است.در خصوص انگیزش اعضای هیئت علمی در شرایط کنونی توجه به عوامل موثر در ارتقا انگیزش آنان بسیار کارگشا خواهد بود چرا که در شرایط کنونی طراحی برنامه های درسی با هدف ارتقاء کیفیت، نیازمند انگیزشی قوی دراعضای هیئت علمی است. در این راستا ارتقاء سطح عوامل انگیزشی بیرونی و درونی با تدارک زمینه‌های مساعد از سوی دست‌اندرکاران ضروری به نظر می‌رسد (زین الدینی میمند و شریفی،2019).

  این دوران زمانی است جهت پذیرش و تغییر در جهت رضایتمندی و صلح درون، همچنین توسعه شایستگی های دانشجویان، که مورد انتظار است زمان کامل و کافی به دوره اختصاص دهد و بر مهارت ارائه فناورانه اشراف داشته و فعال بودن وی محرز باشد. انگیزه بالا و خودراهبری دانشجو از دیگر شایستگی‌های آنها در دوره آنلاین است.  بر ماهیت انجام بهینه تکالیف فردی و جمعی مسلط باشد که مهمترین آنها فعال بودن است . دوره‌های بهسازی دانشجویان به ویژه دانشجویان تحصیلات تکمیلی در راستای توسعه شایستگی جهت حضور اثربخش در دوره های مجازی باید کانون توجه دانشگاهها  قرار بگیرد و اگر سه ضلع مثلث فراگیر و محتوا و تعامل مدرس به خوبی شکل بگیرد ، گامی بنیادین به سوی تضمین کیفیت در دوره های آموزش مجازی در آموزش عالی کشور خواهد بود که این خود التیامی است بر تب و لرز ناشی از ویروس کرونا در این برهه از تاریخ. بنابراین هدف از انجام پژوهش حاضر،  بررسی وضعیت موجود در برنامه های درسی و شناسایی نیازهای موجود در جهت افزایش کیفیت نظام آموزشی و برنامه های درسی در عصر پساکرونایی می‌باشد و پژوهش حاضر در صدد پاسخگویی به این سؤال می‌باشد که وضعیت موجود در برنامه های درسی چگونه است و نیازهای موجود در جهت افزایش کیفیت نظام آموزشی و برنامه های درسی در عصر پساکرونایی  کدامند؟

شکل 1 . مثلث کیفیت آموزش مجازی در آموزش عالی

در بررسی که  تحت عنوان تغییر ناگهانی آموزش ناشی از کوئید ۱۹ در دانشگاه گویانا آمریکای جنوبی انجام شد، چالش های آموزش مجازی در ایام کرونا به این ترتیب گزارش شده است : کمبود منابع،  نابرابری های دیجیتال بین دانشجویان و کارکنان، عدم دسترسی به اینترنت در بعضی مناطق دور افتاده و عدم دسترسی به کامپیوتر و امکانات تبلت برای دانشجویان  برای اتصال به حالت آنلاین، چگونگی عملکرد موثربا استفاده از فناوری های نوین و عدم آموزش عملی برای دانشجویان ، عدم توانایی در استفاده از آزمایشگاه یا کارهای میدانی به دلیل فاصله اجتماعی ، کاهش سرعت اینترنت در خانه به دلیل ترافیک ناگهانی و بی‌سابقه اینترنت و عدم آمادگی ارایه دهندگان اینترنت بواسطه  تقاضای ناگهانی زیاد خدمات ، منبع تغذیه ناپایدار، کاهش تعامل دانشجو و استاد ، عدم بازخورد و کلاسهای آنلاین طولانی ، به دلیل نبود بحث های کلاسی و قطع برق و مشکلات اینترنت که قادر به ادامه کلاس نیستند،  فرصت محدود برای ارزیابی ها که بسیاری از مدرسان را محدود به استفاده از سوالات چند گزینه ای کرده است.  ترس و اضطراب بین دانشجویان به دلیل تغییر ناگهانی ظاهر شد. به دلیل عدم توانایی برخی دانشجویان در این دوره در کنار آمدن با مشکلات علمی و چالش‌های داخلی، با افسردگی، مشکلات روحی و خودکشی روبرو شدند. مدرسان فرصت توسعه یادگیری ترکیبی را کشف کردند .فرصت کار از راه دورکه به  دانشجویان و کارکنان اجازه می دهد تا ادامه مشارکت در خارج از محدوده کلاسهای دانشگاهی سنتی را انجام دهند)دبراه آیدتن^[13]،2020).. استفاده و دسترسی به منابع یادگیری آنلاین در طی شروع هم گیری کوئید ۱۹ برای رضایت دانشجویان بسیار مهم است  (چیک، کاپاسیا و بایو^[14]،2020) و این نشان می‌دهد که راه حل های نوآورانه با استفاده از فناوری می‌تواند به ایجاد پلی در شکاف آموزشی کمک کند . استرالیا در اواخر ماه مارس مانند بسیاری از مناطق دیگر جهان به بن بست رسیده و بلافاصله الگوهای ارتباطی مردم تغییر کرد و برای جوابگویی خواسته‌های دانش‌آموزان معلمان بلافاصله آماده انتقال به حالت تحویل آنلاین شده‌اند)میشرا، جوپتا، شری^[15]،2020). در هند نیز در آغاز آموزش آنلاین مفهوم نسبتاً مهیجی از آموزش بود و حضور ضعیفی داشت،  لکن  متعاقباً جنب‌وجوش بیشتری یافته و دانشجویان از شرکت در این کلاس ها احساس راحتی داشتند )میشرا،جوپتا، شری،2020). دولت چین در چارچوب "تعلیق کلاس ها بدون توقف یادگیری" همان آمادگی را برای ادامه فعالیت های یادگیری در طول دوره عدم اطمینان کوئید ۱۹ نشان داد (ژانگ ، وانگ ،یانگ^[16]، ۲۰۲۰). دانشجویان در کره جنوبی نیز برخی ویژگی‌های مثبت آموزش از راه دور اضطراری ، مانند محیط‌های آموزشی راحت ، تعاملات روان و استفاده بهینه از زمان  را یادآوری کردند . در حالی که بی‌ثباتی شبکه ، تعاملات یک طرفه و کاهش میزان تمرکز از دلایل شکایت آنها عنوان شده است (اییون شیم ^[17]و سونگ یی^[18] ،2020 ). با مقایسه دغدغه های استادان رشته های دانشگاهی مجازی دانشگاه های آرژانتین و سوئد، نشان دادند که استادن  آرژانتینی، ارتباط با دانشجویان ومشارکت فعال آنها راعامل انگیزشی مهمی میدانستند. همچنین مشکلاتی نظیر: نبود زمینه خلاقیت وطرح ایده های نو، ضعف دانش درباره فن آوری، نبود عوامل انگیزشی وضعف فرهنگ سازمانی، از موانع تجربه آموزشی استادان در دانشگاههای مجازی بود. آموزش آنلاین برای اکثر دانشجویان کشورهای درحال توسعه و گویانا جدید است. برای انتقال آسان و موفقیت‌آمیز یادگیری،  دولت و مقامات دانشگاه باید افراد نیازمند را شناسایی کنند و دستگاههای ارائه دهنده را رایگان یا با تخفیف در اختیار شا ن قرار دهند و اینترنت را در مکان‌های امن و عمومی فراهم کنند تا دانشجویان بی بضاعت استفاده کنند. اکثر سیستم های آموزشی به دلیل کمبود های فناوری از توانایی کافی برای ارائه آموزش آنلاین یا انتقال به یک سیستم آموز آموزشی ترکیبی برخوردار نیستند (بانک جهانی، ۲۰۲۰ ) .  با همه گیری کوئید ۱۹ در حالی که از همه خواسته می‌شود در خانه بمانند، محیط خانه به دلیل مشارکت های خانوادگی برای یادگیری نمی تواند مناسب باشد .برای کاهش تنش استرس،  نیاز به انتقال به آموزش های آنلاین در مدت زمان کم و به صورت مداوم است (ساتن، ۲۰۲۰ ). هیئت های آموزشی و مسئولان دانشگاه باید تلاش خود را برای ارائه آموزش رایگان از طریق رسانه‌ها مانند تلویزیون، رادیو، روزنامه و رسانه های اجتماعی افزایش دهند .دستورالعمل های گام به گام برای استفاده از سیستم عامل ها می تواند به زبان های بومی که صحبت می‌کنند، ترجمه شود تا درک وسیع تری از این سیستم عامل ها داشته باشند . دانشگاه بولونیا ایتالیا  در این ایام ، سیم‌کارت‌های رایگان توزیع کرد و دسترسی آسان به تلفن ها را برای ادامه آموزش آنلاین ارائه داد(سی علی^[19]،2020) .کاهش بار دروس برای دانشجویان بایستی فراهم شود. دانشگاه گویانا چندین کانال ارتباطی ایجاد کرد تا کارکنان دانشگاه و دانشجویان را در ارتباط با اقدامات مختلف که برای تغییر سریع اوضاع کشور و جهان در حال انجام است به روز کند)دبراه آیدتن^[20]،2020) . ساده سازی محتوای تدریس : آموزش مطالب و حجم آنها باید آسانتر بوده  ، یکنواخت نباشد  و برنامه‌های قابل تحمل پیش بینی شود. برای یادگیری در زمان های دشوار ،رعایت دقیق برنامه های تقویمی، تعداد زیاد آزمون و تکالیف ممکن است وضعیت بدتری در میل و اشتیاق و یادگیری ایجاد کند. برای تمرکز دانشجویان ،اعضای هیئت علمی باید مطالب را برای ارائه آسان تر و مدیریت آن، تجزیه کنند( بائو^[21]، ۲۰۲۰). در این ایام بایستی استراتژی یادگیری دیجیتال با منبع باز را برای برگزاری کلاس های آنلاین اتخاذ کند(مرادی،1398). مشارکت های آموزشی آنلاین مدیریت شده برای دستیابی به نتایج بهتر می تواند مفید باشد.با توجه به این موقعیت ،اشکال جایگزین ارزیابی باید در نظر گرفته شود و ارزیابی‌ها می‌توانند به صورت ارائه مجازی، مدل های تعاملی، ارائه شفاهی، پروژه های خلاقانه با استفاده از الگوهای سه بعدی و گرافیک ،نمایشنامه، گزارش‌های روزانه ،کنفرانس و غیره باشد که می‌تواند نوعی معیار آرامش در این زمان باشد و در نظر گرفتن اعتبار یا عدم اعتبار در جایگزینی نمره یکی از اقدامات تسکینی در این زمان است(لاوی، ناما قانایم و علی^[22]،2020) . (بووهر^[23] ،2019)اشاره می‌کند، در مفاهیم یادگیری با میانجیگری فناوری ، اهداف واسطه‌ای (عملی) با انسان ها زندگی می کند و نه با فناوری. دسترسی به فناوری ابزارهای آموزشی مستقیماً با تعامل شناختی ارتباط دارد .در مطالعه انجام شده در انتقال آموزش به یادگیری آنلاین در شرایط اضطرری ، در دانشجویان کاهش انگیزه ،خودکارآمدی و تعامل شناختی گزارش شد و آنها درک کردند که کیفیت آموزش کاهش یافته است و این می‌تواند به چرخه معیوب تبدیل شود .نگرش منفی نسبت به یادگیری آنلاین بر عملکرد تحصیلی و کمبود یادگیری تأثیر می‌گذارد و این تجربه منفی باعث کاهش خودکارآمدی و انگیزه در آنها می‌شود و منجر به تایید مناسب نبودن یادگیری آنلاین برای آنها شده ، بنابراین چرخه دوباره تکرار می‌شود و اعضای هیئت علمی باید این چرخه منفی را متوقف کنند و باعث نتایج مثبت آموزشی شوند (پاترسیا،2020). مورفی)^[24] ۲۰۲۰( بیان می‌کند، استفاده از برنامه های آموزش الکترونیکی اضطراری، دانش دانشجویان را در مورد ابزارهای تکنولوژیکی افزایش داده و دانش و تجربه به دست آمده ممکن است به توانایی‌های آینده و درک خود کارآمدی آنها با در نظر گرفتن فناوری های آموزشی آنلاین کمک نماید. یافته‌ها نشان می‌دهد که کسانی که از فناوری های آموزشی استفاده نکرده اند، درک کمتری از خودکارآمدی دارند و کسانی که احساس خودکارآمدی پایین تری دارند دارای تعامل شناختی پایین تر هستند و استفاده از فناوری‌های جدید اگر به طور صحیح به کار گرفته نشود می‌تواند آزاردهنده باشد و بایستی قبل از استفاده از آنها آموزش‌های لازم ارائه شود. آموزش آنلاین برای دهه ها مورد مطالعه قرار گرفته است و آموزش آنلاین موثر نتیجه طراحی دقیق و برنامه ریزی است (هاجز ^[25]و همکاران، 2020). تعامل بین دانشجو و مدرس توسط فناوری انجام می‌شود و طراحی محیط های یادگیری (مثلا فضایی که یاد گیری در آن اتفاق می افتد) می تواند تاثیر قابل توجهی بر نتایج یادگیری داشته باشد(بور^[26]،2019. گزالز^[27]،2020 ). با توجه به رویکردهای کلی یادگیری و ویژگی‌های فضای دیجیتال برخی از اصول یادگیری برخط را می توان به شرح زیر خلاصه کرد(تیکسیرا^[28]،2020).  الف. یادگیرنده –محوری: یادگیرندگان خود مسئولیت یادگیری را بر عهده می گیرند و پیشرفت خود را در تحقق پیامدهای یادگیری به طور مستمر کنترل می‌کنند. در این فرایند ،مدرس از آغاز تدریس به تعامل با یادگیرندگان می‌پردازد و طرح درس را با توجه به نیازهای آنها تعدیل می‌کند و در فرآیند یاددهی یادگیری به عنوان راهنما عمل می‌کند.  نکته مهم توجه به دانشجو محوری در برنامه‌های درسی آموزش عالی است و شناخت نیازهای حقیقی دانشجویان و سعی در بسترسازی جهت مشارکت این منبع مهم در برنامه های درسی  همواره حائز اهمیت بوده و هست (زین الدینی میمند، ۱۳۹0). ب: تعامل فعال مدرس و یادگیرنده در فرایند تدریس- یادگیری: مدرس و یادگیرنده به طور فعال، در فرایند تدریس- یادگیری برای تحقق پیامدهای یادگیری تعامل می‌کنند .پ: یاری دادن به یادگیرنده برای ساختن دانش خود: یادگیرنده ضمن تعامل با مدرس، با همکلاسی ها و با محتوای درسی به ساختن دانش خود در موضوع درسی می‌پردازد و برای اطلاع از میزان یادگیری خود از سنجش به مثابه یادگیری استفاده می نماید. ت: محتوای درسی و فرایند تدریس -یادگیری با توجه به ویژگیهای محیط زندگی و مسئله گرایی طراحی می شود : مدرس ضمن اطلاع از نیازهای یادگیرندگان و ویژگی‌های محیطی به طراحی درس و فرایند تدریس- یادگیری می‌پردازد. ث: ژرف اندیشی در فرایند تدریس و یادگیری :در راستای استفاده از سامانه مدیریت یادگیری^[29]،مدرس باید سعی کنند، با ژرف نگری، فرایند تدریس- یادگیری را چنان به اجرا درآورد که یادگیرندگان با همیاری و ارتباط با یکدیگر به یادگیری عمیق دست یابند .ضمنا پوشه عملکرد الکترونیکی را به کار برند . ج :عرضه بازخورد مستمر از طریق سامانه مدیریت یادگیری: مدرس و دستیار آموزشی او باید به طور مستمر نسبت به تعامل یادگیرندگان با محتوا و منابع یادگیری و انجام تکالیف درسی از طریق سامانه مدیریت یادگیری بازخورد دهند و پیشرفت آنها را نسبت به پیامدهای یادگیری هدایت کنند. در شرایط کنونی لزوم توجه به آمادگی اعضای هیئت علمی دانشگاه ها در گرایش به برنامه ریزی های درسی منعطف و ایفای نقش فعال تر متناسب با نیازهای درک شده ، بیش از پیش احساس می شود( زین الدینی میمند، موسی پور، جوادی،1384). پژوهش اخیر صالحی ( ۲۰۲۰)  نشان می دهد که مواردی از قبیل غلبه فرهنگ نوشتاری بر دیجیتال ،تلقی یادگیری الکترونیکی به عنوان آموزش فرعی ،نبود تشویق و ترغیب در آن ، فقدان احساس تعلق به گروه ، عادت به یادگیری معلم محور یادگیری نه یادگیری شبکه‌ای، از مهمترین عوامل عدم اشتیاق و آموزش الکترونیکی است . برخی توصیه ها برای پذیرش بهتر و استفاده از فناوری آموزشی در هنگام یادگیری آنلاین اضطراری :دانشجویان و اساتید باید نگرش مثبت نسبت به یادگیری آنلاین را ارتقا دهند و نگرش آنها ممکن است به طور مثبت یا منفی تجربه آموزشی و تعامل شناختی آنها را تحت تاثیر قرار دهد. بنابراین می‌توانند آگاهانه سعی در بهبود نگرش خود نسبت به یادگیری آنلاین اضطراری داشته باشند. یادگیری آنلاین  اضطراری نیاز به درجه خاصی از مهارت‌های خود تنظیمی  دارد که در آن دانشجو باید فرایند یادگیری خود را مدیریت کند و به یاد داشته باشد که توانایی موفقیت را داراست)دبراه آیدتن ،2020). با توجه به دانش قبلی در مورد یادگیری آنلاین ،اعضای هیئت علمی برای بهبود بخشیدن به مطالب آموزشی ،اطلاعات خود را گسترش داده اند و به استفاده از محتوای پیشرفته چند رسانه‌ای و نرم‌افزارهای آموزشی تشویق شده‌اند (علی،جایاپرابها و جایاکوماری،2020). رشد یادگیری الکترونیکی مزایای دیگری را نیز به دنبال داشته که مهمترین آنها عبارتند از: دسترسی جهانی، برنامه های متعدد و حق انتخاب، مشارکت فعال، دانشجو محوری، به موقع بودن، صرفه جویی در هزینه ها، یادگیری با سرعت دلخواه و امکان بازگشت، ارزیابی چند وجهی، کمک به حفظ محیط زیست(کوازیا ^[30]و همکاران،2020). در آموزش الکترونیکی عملکرد یادگیرنده را می توان به صورت اتوماتیک پیگیری کرد (کرانس^[31] ،2012 ) و زمان و هزینه مسافرت برای دانشجویان کاهش می  یابد (کرانس ، 2012. بورا و آمد،2013ا). طبق گزارش تطبیقی آکامای در خصوص سرعت اینترنت جهان در سال ۲۰۱۹، ایران با متوسط سرعت ۴.۷ مگا بیت بر ثانیه، یکصدو پنجاهمین کشور جهان است. این در حالی است که سنگاپور با ۱۹۹ مگابایت بر ثانیه، کشور اول جهان است. بنابراین ، وضعیت سرعت و کیفیت اینترنت موجود دانشگاه ایرانی نمی تواند به وجه شایسته در آموزش عالی مجازی پیشرفته رقابت‌پذیر و رضایت بخش باشد. به سخن دیگر در مقایسه با جهان برخوردار هم اکنون با نوعی متفاوت از بی‌عدالتی و نابرابری در دسترسی به اینترنت با کیفیت و با سرعت بالا مواجه‌ایم.  دانشجویان برخوردار از امکانات دسترسی بهتری یادگیری آنلاین دارند می توانند عملکرد بهتری داشته باشند که در نهایت منجر به افزایش رضایت می شود(جناو بیسواس ^[32]،2020) که ضروری است برنامه دانشگاهی یکنواخت برای ادامه روند یادگیری در موارد اضطراری تنظیم شود و امکانات زیر ساختی در اختیار تمامی موسسات آموزشی قرار گیرد. برای ایجاد فضای مطالعه مثبت برای دانشجویان آسیب پذیر یک استراتژی مداخله هدفمند لازم است . برونئی ها نسبت به پاکستانی ها از یادگیری آنلاین رضایت بیشتری دارند .همچنین زندگی در مناطق شهری و تجربه قبلی با استفاده از یادگیری آنلاین عامل مهمی در ایجاد رضایت است(کوازیا،2020). اما در حال حاضر و به دلیل شیوع ویروس کرونا تعداد زیادی از مدارس و دانشگاهها مجبور شده اند که فعالیتهای حضوری خود را تعطیل کنند و اکنون در حال تغییر شیوه های آموزش از نظام آموزش حضوری به نظام آموزش و یادگیری الکترونیکی به ویژه آموزش آنلاین هستند. این شرایط به وضوح در ایران و سایر کشورهای جهان قابل مشاهده است. در تجربه های آینده ، با توجه به فناوری‌های جدید اساتید از فناوری‌های جدید می‌توانند استفاده کنند فقط باید اطمینان حاصل شود قادر خواهند بود تا آنها را با موفقیت مدیریت کرده و خودکارآمدی در دانشجو نیز تقویت شود .یافته ها نشان داده است که انگیزه، خودکارآمدی و تعامل شناختی پس از انتقال به یادگیری آنلاین در دانشجویان کاهش یافته و استفاده از فناوری ها افزایش یافته است(پاتریسیا،2020). در تهیه دروس مجازی با در نظر گرفتن پهنای باند و سخت افزار مناسب در طرف سرور، طراحی دروس مجازی به نوعی صورت پذیرد که قابلیت های زیربدست آید:

١. ارسال دروس از طرف سرور و دریافت آن در طرف فراگیر به سرعت و در طی زمانی قابل تحمل صورت پذیرد.

٢.استفاده از رسانه ها به گونه ای باشد که در انتقال مفاهیم، مکمل یکدیگر باشند و از ارائه مطالب به طورموازی از طریق دو رسته متفاوت پرهیز شود.

٣. در ساختار دروس مجازی، به عناصر کامل کننده محتوا از جمله تمرین، مثال، خودآزمایی، کوئیز، تحقیق و پژوهش و کار گروهی بین فراگیران توجه شود.

٤. از گرافیک و رسانه های مختلف در جهت افزایش تعامل بین فراگیر و محتوای دروس استفاده شود.

آموزش برخط فراگیر طی دو دهه اخیر به یکی از روندهای جهانی آموزش عالی تبدیل شده بود، اما شیوع کرونا باعث  مطرح شدن این نوع آموزش به عنوان بدیلی برای آموزش چهره به چهره شده است و برآورد می شود در آینده نقشی تعیین کننده در تحول نظام آموزش عالی داشته باشد. بخشی از این تحول حاصل هم افزایی این تحول با گسترش فناوری هوش مصنوعی است. به کارگیری گسترده نظام آموزش برخط دست کم در سال تحصیلی پیش رو امکان آموزش چهره به چهره را از میان خواهد برد. و به گفته مارگینسون این وضع تا سال تحصیلی 2022-2021 ادامه خواهد داشت (میتچل^[33] ، 2020).

در مطالعات بررسی شده از یادگیری آنلاین  در دانشگاه میزورام هند چالش اصلی هنگام آموزش آنلاین اتصال ناپایدار شبکه بود  که اگر فیلم ها و فایل های صوتی قطع شود ارتباط همچنان پایدار می ماند اما به نظر می‌رسد این شیوه آموزش یک دیوار خالی آموزش می‌دهد. از جمله موارد دیگر سطح درک، کمبود زمینه برای تعامل معنی دار، دامنه آموزش ابتکاری و سلوک مکانیکی کلاسها از چالش‌های قابل‌توجهی گزارش شده مدرسان بود و آنها قادر به خواندن چهره و روحیه دانش‌آموزان نیستند و تغییر الگوی تدریس دشوار است .علاوه بر این عدم انگیزه به عنوان بازخورد فوری در این مرحله انتقال آموزش یادگیری آنلاین که توسط مدرس و فراگیر درک می‌شود، امکانپذیر نبود . نگرانی های شدید در مورد فعالیت های آزمایشگاهی در این دوره بیان شد و خواستار تکنیک های شبیه سازی در آزمایشگاه شدند. معضل دیگر اینکه مدرسان از حضور فعال فراگیردر پای سیستم مطمئن نیستند و هیچ سرنخی در مورد مشارکت وجود ندارد .استفاده طولانی مدت از تعامل آنلاین مشکلاتی از قبیل درک کامل موضوعات خاص که محتوای انتزاعی دارند و برای درک کامل به تعامل واقعی و رو در رو نیاز است را ایجاد نموده است و در جهت سلامتی چشم و سلامتی عمومی بدن نیز مضر است )میشرا، جوپتا، شری،2020). 

روش

پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی، از نظر رویکرد، کیفی با استفاده از روش پدیدارشناسی بود. یکی از موارد مناسب برای کاربرد روش پدیدارشناسی، پاسخ به این سؤال است که آیا نیاز به روش‌سازی بیشتر پدیده‌ای خاص وجود دارد (ادیب حاج باقری و همکاران، 1394)؟ نیازهای موجود در جهت افزایش کیفیت نظام آموزشی و برنامه های درسی در عصر پساکرونایی، هنوز به درستی تبیین نشده است. متون و تحقیقات زیادی هم در این زمینه وجود ندارد و متون موجود هم بیشتر در چارچوب بررسی‌های کمی و منحصر به سازه آموزش مجازی در دوران مدرسه به صورت کلی بوده است. از این‌رو پژوهشگران پژوهش حاضر، رویکرد فوق را برای بررسی نیازهای موجود در جهت افزایش کیفیت نظام آموزشی و برنامه های درسی در عصر پساکرونایی،  انتخاب کرده‌اند. شایان ذکر است در راستای جنبش پدیدارشناسی، بر اساس دیدگاه‌های فلسفی، روش‌شناسی‌های مختلفی برای جمع‌آوری و تجزیه و تحلیل داده‌ها مطرح شد. در پژوهش حاضر از روش پدیدارشناسی توصیفی شامل سه مرحله درک مستقیم، تجزیه و تحلیل و توصیف استفاده شد. در مرحله درک مستقیم، محقق کاملا در پدیده مورد نظر غوطه‌ور می‌شود. در این فرآیند، محقق ضمن اجتناب ازهر گونه نقد، بررسی و اظهارنظر شخصی، پدیده مورد نظر را آن‌گونه می‌شناسد که مشارکت‌کنندگان توصیف می‌کنند. در مرحله تجزیه و تحلیل، محقق به دنبال تشخیص جوهره‌ی پدیده مورد نظر و تم‌های اصلی و مشترک است. در مرحله‌ی توصیف که مرحله آخر و مکمل مراحل قبلی است، اجزاء اصلی و شاخص پدیده‌ها به هم مرتبط شده و تم‌ها و جوهره‌های موجود در پدیده‌ها گروه‌بندی می‌شوند(هالووی و ویلر^[34]، 2002). در این پژوهش درک عمیق تجربیات دست‌اندرکاران آموزش عالی، با راه‌یافتن به توصیفات بیان شده از تجربیات آن‌ها در متن و زمینه‌ی ویژه خودشان امکان‌پذیر بوده است.

جامعه آماری پژوهش شامل اساتید مدیریت آموزشی و برنامه‌ریزی درسی متخصص در حوزه برنامه درسی هوشمند و آموزش عالی بودند. لیستی از اساتیدی که پژوهش‌هایی در این زمینه انجام داده بودند، تهیه شد و با آن‌ها از طریق ایمیل، تلفن و فکس تماس گرفته و درخواست شد که در پژوهش حاضر مشارکت نمایند، از بین 38 استاد شناسایی شده، 21 نفر اعلام آمادگی نمودند و با آن‌ها مصاحبه انجام شد. ملاک انتخاب این افراد، انجام پژوهش‌هایی در قالب طرح پژوهشی، مقالات علمی در نشریات علمی، مقالات ارائه شده در همایش‌های داخلی و خارجی، تألیف و ترجمه کتاب بود. انجام مصاحبه ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. از این‌رو مصاحبه‌ها تا نفر شانزدهم ادامه یافت و دیگر کد جدید احصا نگردید.

ابزار

به منظور جمع‌آوری اطلاعات، از مصاحبه نیمه‌ساختار یافته و عمیق استفاده شد. مصاحبه با یک سؤال وسیع و کلی درباره نیازهای موجود در جهت افزایش کیفیت نظام آموزشی و برنامه های درسی در عصر پساکرونایی شروع شده و سپس سؤال‌های اکتشافی برای تشویق شرکت‌کننده و دستیابی به اطلاعات عمیق‌تر پرسیده شد. مدت مصاحبه‌ها بین 20-55 دقیقه و در یک جلسه بود و از شرکت‌کنندگان خواسته شد تا زمان و مکان مصاحبه را به دلخواه خود تعیین کنند. مصاحبه‌ها تا دستیابی به داده‌های عمیق ادامه یافت. با اجازه‌ی مشارکت‌کنندگان مصاحبه‌ها روی تلفن همراه ضبط شده و بلافاصله بعد از اتمام مصاحبه، پس از گوش دادن چندین باره متن مصاحبه پیاده و تحلیل شد. ابتدا اطلاعات مکتوب مربوط به مصاحبه‌ها چندین مرتبه خوانده می‌شد تا محتوای کلی آن درک شود. این کار همراه با گوش دادن به بخش‌هایی از اطلاعات ضبط شده انجام می‌شد(مروری بر تمام اطلاعات)، در مرحله بعد عبارات، جملات یا پاراگراف‌هایی که مربوط به سؤال‌های پرسیده شده در مصاحبه‌ها بودند، جدا شده و در فایل‌های جداگانه‌ای نگهداری می‌شدند؛ پس از آن برای هر جمله مهم، یک توصیف کوتاه از معنی پنهان در آن نوشته می‌شد. این فرایند توسط سه نفر به صورت جداگانه و با هم انجام شد و سپس معانی بیرون کشیده از جملات با هم ترکیب شدند تا یک معنی مشترک حاصل شد (ایجاد معانی فرموله شده) در مرحله‌ی بعد، عبارات و جملات کوتاهی از معانی فرموله شده، توسط هر یک از نفراتی که مرحله چهارم را انجام داده بودند، به طور جداگانه در دسته‌ها ایجاد شده و پس از آن به بحث گذاشته شد. تکرار مضامین، یکی از شاخص‌های اعتبار است. برای تعیین اعتبار داده‌ها در این مرحله، یک نفر از افراد ذی‌صلاح مضامین به دست آمده را با اطلاعات تطبیق داد(قرار دادن معانی فرموله شده در داخل دسته‌ها و شکل دادن مضامین (تم‌ها) در درون دسته‌های مختلف). پس از آن مفاهیم کلیدی اطلاعات که با اتفاق‌نظر پژوهشگران انتخاب شده بودند، به صورت خلاصه‌ای روایت‌وار نوشته شد. این خلاصه توسط پژوهشگر نوشته شد و سپس نفرات دیگر به اتفاق پژوهشگر آن‌ها را تصحیح کردند(ایجاد یک توصیف روایتی مختصر).

در ادامه‌ی کار به منظور تأیید روایی و دقت تحقیق، معتبر بودن، اطمینان‌پذیری و قابلیت تأیید داده‌ها بررسی شد. برای تضمین معتبر بودن، یافته‌های این مطالعه به شرکت‌کنندگان ارائه شد و آن‌ها نظرات خود را درباره هماهنگی یافته‌ها با تجربیات خود به محققان ابراز کردند(بازگشت به منظور تعیین اعتبار)، همچنین تعمق مشارکتی پیرامون مضمون‌های پدیدار شده توسط گروه تحقیق در مراحل مختلف مطالعه انجام د. پژوهشگران با حفظ مستندات در تمام مراحل پژوهش قابلیت تأیید این پژوهش را تضمین کردند. علاقمندی پژوهشگران به پدیده تحت مطالعه، تماس درازمدت با داده‌ها و همچنین تلاش برای کسب نظرات دیگران در این زمینه از دیگر عوامل تضمین‌کننده‌ی قابلیت تأیید بودند. به منظور رعایت ملاحظات اخلاقی، قبل از شروع مصاحبه، شرکت‌کنندگان از اهداف و اهمیت تحقیق آگاه شدند و با رضایت آگاهانه در تحقیق شرکت کردند. از آن‌ها برای شرکت در تحقیق و استفاده از ضبط‌صوت برای ضبط مصاحبه‌ها اجازه گرفته شد و به آن‌ها اطمینان داده شد که اطلاعات به دست آمده صرفا در جهت اهداف تحقیق استفاده می‌شود و در اختیار افرادی غیر از گروه پژوهش قرار نمی‌گیرد. همچنین به شرکت‌کنندگان تأکید شد که در هر مرحله‌ای از پژوهش می‌توانند انصراف خود را از شرکت در پژوهش اعلام کنند  مشخصات آن‌ها طی تحقیق و بعد از آن به صورت محرمانه حفظ می‌شود. به منظور تجزیه وتحلیل و استخراج کدهای پژوهش، از نرم‌افزار Max QDA نسخه Pro استفاده شد.

یافته ها

نمودار1.  الگوی مهندسی برنامه درسی و راهنمای فرآیند تدوین برنامه­درسی برای اعضای هیأت علمی و مدرسین دانشگاهی(زین الدینی میمند،1390)

در این بخش از پژوهش، اطلاعات جمع‌آوری شده از اجرای مصاحبه‌ها تجزیه و تحلیل شدند. ابتدا داده‌های توصیفی مصاحبه‌شوندگان و در جدولی مضمون‌ها و زیرمضمون‌ها ارائه می‌شود.

 در این پژوهش 16 نفر به عنوان نمونه پژوهش انتخاب شدند که 2/31 درصد از آن‌ها خانم و 8/68 درصد آقایان بودند. همه‌ی نمونه‌ها دارای تحصیلات دکتری بودند. و بیشترین سابقه شغلی مربوط به 15 تا 20 سال بود(50 درصد).

از آنالیز مصاحبه‌ها، 7 مضمون و 48 زیرمضمون استخراج شده است.

جدول 1. استخراج مضمون‌ها و زیرمضمون‌های اصلی

در شکل زیر تصویر کلی از نتایج تحلیل کیفی داده‌ها نشان داده‌شده است.

شکل 1. مدل نهایی و مفهومی پژوهش

نتیجه گیری و بحث

یافته های پژوهش نشان داد با توجه به دیدگاه صاحب نظران و متخصصان  مورد مطالعه، برای  برنامه درسی هوشمند و در بستر فضای مجازی در آموزش عالی ضروری است باز تعریفی در طراحی و عناصر برای بهبود کیفیت اجرای آن در عرصه آموزش های آنلاین و در شرایط بحرانی صورت گیرد.

در مبانی برنامه ریزی درسی در شرایط بحرانی پیش آمده باز تعریف جهان ،طبیعت، انسان ،معرفت و اخلاق متناسب با بحران پیش روی کرونا در ساختمان فکری و اجتماعی ما بایستی مدنظر قرار گیرد و از دگرگونی های بنیان فکری در طراحی های برنامه درسی استفاده نمود. همچنین ضروریست با توجه به شرایط کنونی کلیات آموزش اهتمام خود را بیش از هر چیز بر خود جامعه پذیری متمرکز نماید و با تقویت همبستگی درون همه جوامع، آموزش صلح از گسترش و دامنه تاثیرات سوء کاسته شود.

 بررسی نظریه‌ها و دیدگاه‌های موجود برنامه درسی و انتخاب بهترین دیدگاهها متناسب با شرایط بحران و برنامه درسی هوشمند برای طراحی و الگوهای پیشنهادی ضروری می‌باشد . آگاهی پذیرش و تغییر در جهت رضایتمندی و صلح درون ، انسانها را درمانگر و اصلاحگر درون خود خواهد کرد و آرامش و امید و سلامتی جسم و روان ارمغان این آگاهی خواهد بود . فرصت پیش آمده،  فرصتی در جهت خودشناسی، رسیدن از آگاهی به هستی خواهد بود که می‌طلبد در طراحی های برنامه های هوشمند درسی به این مهم توجه ویژه داشت .

 به گفته مولانا:     ره آسمان درون است پر عشق را بجنبان                               پر عشق چون قوی شد غم نردبان نماند    

در جهت  تکمیل طراحی برنامه‌های درسی هوشمند باکیفیت مناسب در فضای مجازی ضرورت دارد از منظر سخت‌افزاری، فراهم بودن زیرساخت‌های مناسب تثبیت شده ، سرمایه گذاری در زمینه فناوری اطلاعات ، در اختیار گذاردن ابزار و تجهیزات کافی برای مدرسین و همچنین دانشجویان جهت برقراری عدالت آموزشی، مدنظر قرار گیرد. در زمینه اهداف ، آموزش آنلاین به شیوه صحیح و مبتنی بر تجربیات بین‌المللی ، آموزش و نوآوری های جدید و دیجیتالی شدن در فرایند یادگیری، طراحی شهرک های هوشمند علم که دربردارنده وجوه آموزشی و پژوهشی و کتابخانه‌ای و آزمایشگاهی و ارتباطی می باشند، مهارت خود تنظیمی و ایجاد فرصت های مناسب برای نوآوری ، تعامل ، اندیشه ورزی ، مشکل گشایی و چالش با مسائل و مشکلات پیچیده دنیای کنونی و طراحی تحت عوامل انعطاف،  تعامل،  مشارکت، افزایش دانش دانشجویان در مورد ابزارهای تکنولوژیکی و کمک به توانایی های آنها در آینده و درک خودکارآمدی ایشان، نحوه کاربران از اخلاق در محیط یادگیری.  افزایش نشاط و خود انگیزی خودآموزان مورد توجه باشد. ارائه محتوا با حجم کمتر و البته اثربخش تر، ساده سازی محتوا،  بهره گیری از محتوای استاندارد الکترونیکی و پیشرفته چندرسانه‌ای، مهارت‌های حل مسئله اجتماعی ، آموزش تاب آوری، سواد رسانه‌ای و استفاده بهینه از موقعیت های آموزشی، توجه به عناصر تکمیلی محتوا از جمله تمرین ، مثال، خودآزمایی، تحقیق و پژوهش و کارگروهی فراگیران ، توجه به اصول و معیارهایی چون فرصت دادن به انواع فعالیت های یادگیری ، پایه بودن برای یادگیری مستمر و آموزش های بعدی، تناسب با نیازها و علائق دانشجویان ( زین الدینی میمند ،1385)، (زین الدینی میمند،1390)،  آموزش به شیوه معکوس، استفاده از گرافیک ها و رسانه های مختلف و نرم افزار های آموزشی متنوع در جهت افزایش تعامل بین فراگیر و محتوا بیش از پیش ضرورت دارد. تنظیم و مدیریت زمان به صورتی متعادل بر اساس نیاز احساس شده در دانشجو جهت تعیین زمان شروع آموزش و تدریس، تشخیص مدت زمان ارائه دروس در فضای مجازی بر اساس نیاز به تسلط و تمرکز بر موضوع از سوی دانشجو، توان سازگاری جهت یادگیری در فضای مجازی و درک این تفاوت با فضای فیزیکی آموزش و تدریس، زمان بندی تدریس بر اساس تفکیک مدت تدریس رسمی توسط استاد و یا با تعامل با دانشجو به طور همزمان بر خط از سایر زمان های یادگیری موثر به صورت انفرادی، گروهی دانشجویی، غیر برخط و ... با توجه به محدودیت زمان در تدریس موثر آنلاین، در مدیریت زمان لحاظ شود. در مقوله فرایندهای یادگیری ، یادگیرنده محوری ، نقش مدرس به عنوان تسهیل گر ،مدیریت انگیزش و پشتیبانی از دانشجو و کمک برای فهم محتوا مورد انتظار است و مدرس با ژرف نگری  این فرایند را چنان به اجرا درآورد که یادگیرندگان با همیاری و ارتباط با یکدیگر به یادگیری عمیق دست یابند و هدایت یادگیرندگان را از طریق بازخورد از طریق سامانه مدیریت یادگیری پیش برند. عدم نیاز به حضور فیزیکی و فرازمانی و فرامکانی بودن و عدم برخی محدودیت ها ناشی از آن نیز در طراحی این برنامه ها  می تواند وسعت دید بیشتری ایجاد کند. در خصوص امکانات و بهره مندی از تکنولوژی، استفاده از پتانسیل آزمایشگاه‌های تولید محتوای مجازی، فیلم های کوتاه آموزشی ، اسلایدهای تاثیرگذار انگیزشی، آموزشی و علمی با همکاری متخصصان امر در دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی خصوصاً بخش انفورماتیک و همراهی گروههای آموزشی علوم تربیتی و روانشناسی در تدارک محتوای مناسب پیشنهاد می شود و در ارزشیابی، ارائه مجازی، مدل های تعاملی،  ارائه شفاهی،  پروژه های خلاقانه، نمایشنامه‌ها ،گزارش‌های روزانه و کنفرانس و در نظر گرفتن اعتبار یا عدم اعتبار در جایگزینی نمره به عنوان اقدامات تسکینی و آرامش بخش در زمان بحران و همچنین عملکرد پوشه الکترونیکی را می توان به کار برد. در این میان تاکید بیشتر بر اهمیت ارزشیابی مستمر و نیز ارزشیابی پروژه و کار عملی بر خاسته از نیازهای احیا شده واقعی در سطح جامعه متناسب با رشته تخصصی دانشجو با تاکید بر ارتقاء بینش و نگرش دانشجویان نسبت به اهمیت یادگیری اصیل و معنادار می باشد. مگر نه این است که ارزشیابی خود عنصری در راستای تحقق و ارتقاء یادگیری در سیستم آموزشی است و خود ارزشیابی عنصری ارزشمند در راستای تعالی انسانی.

با توجه به همه گیری کرونا و تبعات آن  در سراسر جهان ضرورت دارد منابع اساسی در انتخاب و شکل گیری عناصر برنامه های درسی در آموزش عالی مورد بازبینی و تجدید نظر قرار گیرد. در اینجا توجه به منبع دانشجو به عنوان محوری ترین مبنا و منبع اهمیتی وافر دارد . همچنین نیاز جامعه اکنون ، شناخت چالش ها و قوت ها ، نیازها و کشش ها از اهمیت خاصی برخوردار است .جهان امروز به چه متخصصانی احتیاج دارد؟ دنیای امروز ما حتی با ماههای گذشته چه رسد به سالهای گذشته تفاوت بارزی داشته است. بنابراین با توجه به شرایط و اوضاع جامعه و محیط و شناخت هر چه بهتر آن در راستای تدارک برنامه های درسی پاسخ گو به تغییرات و برنامه ریزی های آگاهانه الزامی است. در این میان بهسازی و تجهیز دست اندرکاران حقیقی صحنه یادگیری آن هم یادگیری چگونه زیستن و ساختن، به عنوان اصلاح گران و طراحان سیستم های آموزشی یعنی مدرسین و اعضای هیئت علمی بسیار خطیر است.

تعارض منافع: در این پژوهش هیچ‌گونه تعارض منافع بین نویسندگان وجود ندارد.

[1] . Peter Drucker

[2] . Altbach & De Wit

[3] . Zang

[4] . Avang

[5] . Sir Steve Smith

[6] . Sir Anthony Seldon

[7] . Galloway

[8] . Tesar

[9] . Bolger & Martin

[10] . Gomez Rey et al.

[11] . Dumford

[12] . Nichols

[13] . Deborah Oyedotun

[14] . Chick, Kapasia, Bao

[15] . Mishra,Gupta & Shrre

[16] . Zhang, vang & yong

[17] . Eun shim

[18] . Song Yi

[19] . Sea Ali

[20] . Deborah Oyedotun

[21] . Bao

[22] . Lavy & Naama –Ghanayim,Ali

[23] . Bower

[24] . Murphy

[25] . Hodges

[26] . Bower

[27]. Gozalez

[28] . Teixiera

[29] . LMS

[30] . Qazia

[31] . Krans

[32] . Jena, Biswas

[33] . Mitchell

[34] . Halowin & Willer