رابطه نگرش به دنیای مجازی و خودکارآمدی تحصیلی با خلاقیت شناختی در دانش آموزان دختر مقطع اول متوسطه در شهر کرمان

مقدمه

خلاقیت از اهداف اصلی مدارس و مراکز آموزشی در دوره‌های مختلف تاریخ در حکم قدرت اساسی ذهن بشر به‌شمار می‌رود. در جامعه کنونی، به‌علت تغییرات بسیاری اعم از: پیشرفت فناوری و اطلاعات، گسترش حوزه‌های علم ارتباطات و افزایش چشم‌گیر منابع علمی مشکلات نوظهوری در آموزش و پرورش ایجاد شده‌است که البته این شرایط باعث پرورش نیروی متخصص و دسترسی آسان و سریع به منابع اطلاعات شده‌است (گنجی و همکاران، 1390). با توجه به شرایط موجود در جامعه کنونی، دانش‌آموزان برای حل مسائل و اتخاذ راه‌حل‌های مناسب نیازمند دسترسی به آموزش مهارت‌های تفکر و حل مسئله دارند. خلاقیت از نظر پارکر^[1] به‌معنای فرایندی ذهنی است که در طی آن فرد توانایی حل مسئله پیدا می‌کند و به فردی صاحب‌نظر تبدیل می‌شود (احمدی، 1394). استاین^[2]  در این زمینه معتقد است که خلاقیت به‌معنای فرایندی خودساخته و انفرادی است که نتایج آن در پیشرفت جامع تأثیرگذار و مفید است. از طرفی تعلیم و تربیت، انسان را فقط برای زندگی آینده آماده نمی‌کند، بلکه تربیت خود جنبه‌ای از زندگی است که فرد باید در آن تحول یابد. بنابراین اگر یکی از اهداف بلند مدت تعلیم و تربیت، آماده کردن دانش‌آموزان برای پذیرفتن تغییرات سریع اجتماعی باشد، باید آن‌ها را با ذهنی باز، منعطف و توانا برای ترکیب کردن نوین اطلاعات پرورش داد؛ یعنی آن‌ها را به انسانی خلاق تبدیل کرد (نادری و سیف نراقی،1393). منظور از تفکر خلاق نوعی تفکر است که منجر به پیدایش دیدگاه‌های جدید رویکردهای نوظهور، دورنماهایی تازه و راه‌های جدید برای فهم و درک اشیا و موقعیت‌ها می‌شود. به‌اعتقاد بسیاری از صاحب‌نظران، تعلیم و تربیتی که با تغییرات روز هماهنگ باشد و نگاهی بارور به علم داشته‌باشد؛ هم ماهیت خلاق دارد و هم پا به‌پای تغییرات نوین تغییر می‌کند و به دنیای دانش‌آموزان معانی و ماهیت متنوع و خلاق می‌دهد (حسینی، 1393). نظریه‌پردازان معتقدند خلاقیت، مثبت اندیشی قابلیت آموزش و تقویت دارد. بنابراین در تعلیم و تربیت بیشتر به پرورش ذهن خلاق و مهارت‌های تفکر مثبت و جرئت ورزی در دانش‌آموزان نیاز است تا تربیت افراد برای کار کردن و هنجارمندی. معلمان برای ایجاد کردن فضای خلاق در کلاس و پرورش توانمندی و مهارت‌ها باید از تدریس خلاق و راهکارهای جدید آگاهی و استفاده‌کنند. چنین تعلیم و تربیتی می‌تواند کیفیت بهتر و بالاتری از تفکر و توانمندی در دانش‌آموزان به وجود آورد و آن‌ها را برای ادراکی بهتر از دنیا و نوآوری‌های سازنده مهیا کند. یکی از عوامل تأثیر گذار بر خلاقیت خودکارآمدی تحصیلی است و خودکارآمدی تحصیلی این‌گونه تعریف می‌شود اعتقاد داشتن شخص به توانایی‌های خود در به‌دست آوردن موفقیت‌های آموزشی و رسیدن به بالاترین هدف تحصیلی تعیین شده توسط خود (دلاور و قربانی ،1398). در حیطه تحصیلی، خودکارآمدی به‌اعتقاد داشتن فرد به خود در انجام امور آموزشی در مدرسه گفته‌می‌شود. باورهای فرد به توانایی‌های خود در انجام دادن فعالیت‌های درسی برای رسیدن به هدف آموزشی مورد نظر خودکارآمدی تحصیلی می‌گویند (خدایاری فرد، و رحیمی نژاد ،1395). یکی دیگر از عوامل تأثیر گذار بر خلاقیت دانش‌آموزان نگرش به فضای مجازی است. معلم مهم‌ترین عامل مؤثر در رشد یا تضعیف خلاقیت است. عدم شناخت کافی معلمان از خلاقیت باعث می‌شود نه‌تنها آنان در برانگیختن توان خلاق دانش‌آموزان موفقیتی به‌دست نیاورند بلکه این توانایی را تضعیف و حتی نابود سازند. تحقیقات نشان داده است که معلمان عموماً، به سبب نداشتن شناخت نسبت به خلاقیت در تشخیص دانش‌آموزان خلاق موفق نیستند، نگرش مناسبی نسبت به خلاقیت نشان نمی‌دهند و از روش‌های تدریس خلاق بهره نمی‌گیرند. ارتباطات و اطلاعات نوین به‌ویژه اینترنت و قلمروهای چند کاربری توانسته است دنیای نوینی را پیش روی معلمین و دانش‌آموزان قرار دهد. استفاده از فناوری به یادگیرنده کمک کرده است تا بتواند به‌سوی نوین شدن حرکت کند. در واقع فناوری‌های نوین، امکانات بسیار منعطف و بزرگ‌تری را برای مشارکت خلاق فراهم آورده‌است (حسینی، 1392). برای آزمون این ادعا مطالعه‌ای در یکی از مدارس شهر لیورپول انگلستان در سال 1999 انجام شد و نتایج نشان داد که استفاده از اینترنت در پروژه‌های هنری به دانش‌آموزان این قابلیت را داد که بتوانند از اشیای فیزیکی برای خلق تصاویر دیجیتالی استفاده‌کنند. نتیجه این جستجوگری‌ها این بود که دانش‌آموزان توانستند ایده‌های هنری بیشتری را تولید کنند. در تحقیق دیگری که ویلیامز (2008) در دانشگاه بریتیش کلمبیا انجام داد، بیان کرد که تلویزیون زمانی می‌تواند موجب ارتقای مهارت‌های اجتماعی و مهارت‌های خلاقانه در کودک باشد که برنامه‌های مفیدی داشته‌باشد. فضای مجازی، مقوله جدیدی است که در زمینه آموزش خلاقیت طی سال‌های اخیر مطرح شده‌است (حسینی،1398).

در وضعیت کنونی رابطه تعلیم و تربیت و فناوری‌ها و خلاقیت بسیار چالش‌انگیز شده‌است به‌اعتقاد بسیاری از صاحب‌نظران با تکیه‌بر عقاید سنتی و قدیمی، خلاقیت دیگر قادر به ارائه تبیین بسنده از ابعاد اجتماعی خلاقیت نیست. خلاقیت و فناوری در دنیای امروزی یک ترکیب فوق‌العاده از یادگیری و رشد انسانی است که در تعاملات روزانه هر جامعه جریان داشته و فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی نقش معناداری در رشد و بسط آن دارند. از این منظر، اشکال کاملاً متفاوت خلاقیت در موسیقی، علوم، تجارت، شعر، فناوری، هنر، صنعت و سیاست دیگر به‌تنهایی ماهیتی فردی نداشته و بدون تعامل با فناوری‌ها و ساختارهای علمی، اجتماعی و فرهنگی به وجود نمی‌آیند. این فرایند حکایت از آن دارد که جامعه و فناوری‌هایش امروزه آن‌قدر قدرتمند عمل می‌کنند که قادر است خلاقیت را شتاب دوچندانی دهد (پیرخائفی، 1398). پاکدل و صیف (1401) در پژوهشی به بررسی نقش آموزش مجازی در خلاقیت و نوآوری دانش‌آموزان پرداختند. نتایج پژوهش نشان داده که میان میزان بهره‌گیری از فناوری اطلاعات و ارتباطات و خلاقیت و هر یک از مولفه‌های آن (سیالی، بسط، ابتکار، انعطاف‌پذیری) رابطه معنادار و مثبت وجود دارد. استفاده از آموزش مجازی خلاقیت و مولفه‌های سیالی، بسط، ابتکار و انعطاف‌پذیری را پیش‌بینی می‌کند و از لحاظ آماری معنادار است. نوری و همکاران (1399) در پژوهشی به بررسی تأثیرگذاری فضای مجازی بر خلاقیت دانش‌آموزان دوره ابتدایی (مطالعه موردی: دبستان شاهد پسرانه زاهدان) پرداختند. براساس استنباط‌های انجام شده پشتیبانی سازمانی یادگیرنده، فردی کردن یادگیری، فناوری در آموزش مجازی بر خلاقیت دانش‌آموزان ابتدایی پسرانه شاهد زاهدان مؤثر است و انفکاک معلم و شاگرد تأثیر منفی در خلاقیت دانش‌آموزان دارد. غلامی و جلالی فرد (1398) پژوهشی با عنوان تأثیر آموزش مجازی بر میزان یادگیری درس زیست‌شناسی در دانش‌آموزان دختر پایه یازدهم شهرستان دلگان انجام دادند یافته‌های پژوهش نشان داد که در متغیرهای سطح دانش، درک مفهومی و قدرت تجزیه و تحلیل مفاهیم مبحث تولید مثل درس زیست‌شناسی، میانگین نمره‌های پس آزمون نسبت به پیش آزمون در گروه آزمایش افزایش معنی‌داری یافته‌است، اما در گروه کنترل تغییر محسوسی مشاهده نمی‌شود. نصیری (1397) پژوهشی با عنوان رابطه آموزش مجازی با خلاقیت، خودتنظیمی تحصیلی و انگیزه پیشرفت در دانش‌آموزان دختر دوره متوسطه مدارس دولتی منطقه 2 قزوین انجام دادند. نتایج نشان داد که بین ابعاد خودتنظیمی تحصیلی با خلاقیت و هم‌چنین بین انگیزه پیشرفت با خلاقیت رابطه منفی و معنی‌دار وجود دارد. و رابطه آموزش مجازی با خلاقیت، خودتنظیمی تحصیلی و انگیزه پیشرفت در دانش‌آموزان دختر رابطه مثبت و معناداری دارد. طاهری و همکاران (1397) در پژوهشی به بررسی رابطه بین خودکارآمدی و خلاقیت تحصیلی در دانش‌آموزان پایه ششم ابتدایی پرداختند. یافته‌ها نشان دادند که بین خلاقیت و خودکارآمدی تحصیلی رابطه مثبت وجود دارد، یعنی با افزایش خلاقیت در فرد، خودکارآمدی تحصیلی او افزایش پیدا می‌کند و بر عکس.

تلا و آیین ^[3] (2016) اثر خودکارآمدی و تجربه کامپیوتر را بر روی خلاقیت دانش‌آموزان مطالعه کردند و به این نتیجه رسیدند که خود کارآمدی اثر معنی‌داری بر خلاقیت آنان دارد. ون هانگ و همکاران 3(2020) پژوهشی با عنوان"تأثیر یک اپلیکیشن آموزش مجازی بر خلاقیت طراحی مهندسی پسران و دختران" انجام دادند. نتایج اولیه به‌دست آمده به شرح زیر بود: 1. کاربرد آموزش مجازی در تدریس تأثیر مثبت متوسطی بر همدلی، تعریف و ایده‌پردازی دارد. مراحل فرآیند طراحی و همچنین در کل نمرات تفکر طراحی مهندسی. این تأثیر در دختران بیشتر از پسران است. 2. استفاده از آموزش مجازی در تدریس تأثیر مثبت نسبتاً مثبتی بر فرآیندهای فکری طراحی مهندسی دانش‌آموزان دارد که تأثیر بیشتری در دختران نسبت به پسران مشاهده می‌شود. گانگ 4(2021) پژوهشی با عنوان" کاربرد روش آموزش مجازی و فناوری هوش مصنوعی در خلق هنر و خلاقیت در دانش‌آموزان" انجام دادند. نتایج تجربی نشان‌می‌دهد که روش آموزش مجازی، که ترکیبی از مزایای الگوریتم هوش مصنوعی است، دارای ارزش کاربردی بالقوه و با هنر و خلاقیت ارتباط معناداری دارد. چاندرا و شیریش 1(2020) پژوهشی با عنوان" تغییر به یادگیری آنلاین در طول کووید 19: نظریه پردازی نقش هوشیاری فناوری اطلاعات و تکنولوژی برای تسهیل بهره وری و خلاقیت در یادگیری دانش‌آموزان" انجام دادند. نتایج نشان داد که ذهن آگاهی فناوری اطلاعات با بهره‌وری و خلاقیت در درون رابطه مثبت معناداری دارد. کانوال و همکاران 2(2022) پژوهشی با عنوان" عوامل مؤثر بر اشتراک دانش دانش‌آموزان در فضای مجازی و خلاقیت فردی: یک تحقیق تجربی در پاکستان" انجام دادند. نتایج نشان‌می‌دهد که ارتباط مثبتی بین اشتراک دانش در فضای مجازی و خلاقیت وجود دارد.

بنابراین یادگیری از طریق فضای مجازی در عصر حاضر به‌عنوان یکی از مهم‌ترین انواع یادگیری مورد توجه قرار گرفته است. بیشتر مراکز آموزشی در ایران نیز در حال به‌کارگیری گسترده این فناوری در جهت یادگیری و رشد خلاقیت در فراگیران هستند. از طرفی خودکارآمدی تحصیلی عاملی مهم در رشد و تکامل فرد و تمدن بشری است و زیربنای اختراع‌ها و دستاوردهای عملی و هنری محسوب‌می‌شود، اما پژوهشی که نزدیک به این موضوع انجام شده‌است مورد غفلت قرار گرفته است. ضرورت انجام چنین پژوهش‌هایی کاملاً احساس می‌شود. با استناد به مطالب گفته شده پژوهش حاضر به‌دنبال بررسی رابطه بین نگرش به فضای مجازی و خودکارآمدی تحصیلی با خلاقیت شناختی در دانش‌آموزان دختر می‌باشد. با توجه به آنچه گفته شد می‌توان با هدایت دانش‌آموزان در استفاده صحیح از دنیای مجازی و افزایش خودکارآمدی تحصیلی، در جهت رشد و افزایش خلاقیت آنان نقش مهمی ایفا کرد، بر این اساس در این پژوهش به این سؤال پرداخته شد که: آیا بین نگرش به دنیای مجازی و خودکارآمدی تحصیلی با خلاقیت شناختی رابطه معناداری وجود دارد؟

روش

پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و روش تحقیق توصیفی از نوع همبستگی است. جامعه آماری این پژوهش کلیه دانش‌آموزان دختر مقطع اول متوسطه در شهر کرمان در سال 1401 -1400 بود که به تعداد 1557 نفر می‌باشند. نمونه پژوهش به شیوه تصادفی ساده و با استفاده از فرمول کوکران انتخاب شد. در نهایت حجم نمونه 308 نفر برآورد گردید.

ابزار

پرسشنامه نگرش به دنیای مجازی ²: در این پژوهش از پرسشنامه دنیای مجازی کیم و همکاران (2005) استفاده شد. این پرسشنامه مجموعاً شامل ۲۱ سؤال پنج گزینه‌ای بوده که مقیاس پاسخگویی آن طیف لیکرت پنج درجه‌ای است که گزینه‌های آن از خیلی کم=۱ تا خیلی زیاد=۵ نمره‌گذاری شده‌است نمره ۱ نشان‌دهنده کمترین میزان تأثیر آموزش مجازی و نمره ۵ بازگوکننده بیشترین میزان تأثیر آموزش مجازی است. این پرسشنامه دارای هفت خرده مقیاس است که هر کدام با تعدادی سؤال مشخص می‌شوند که عبارتند از: نیت استفاده، نگرش، مفید بودن درک شده در استفاده از سیستم، سهولت درک شده در استفاده از سیستم، سازگاری، تأثیر اجتماعی، لذت درک شده. ضریب پایایی آن با استفاده از آلفای کرونباخ 89/0 به‌دست آمده است.

پرسشنامه خلاقیت شناختی عابدی (1372): عابدی (1372) با اقتباس از آزمون‌های مطرح خلاقیت، نظیر آزمون تورنس (1973؛ به نقل از حقیقت، 1377) برای سنجش تفکر خلاق پرسشنامه 60 گویه‌ای در چهار بعد سیالی، انعطاف‌پذیری، اصالت و بسط (11 گویه) تهیه کرد. در مقابل هرگویه سه گزینه قرار دارد که به‌ترتیب نمره‌ای 1 تا 3 می‌گیرند و جمع نمره‌ها، نمره کل خلاقیت را نشان‌می‌دهد. در پژوهش‌های متعددی از جمله شهنی و همکاران (1384)، سهرابی و سهرابی (1381)، کفایت (1373) و حقیقت (1377) روایی 70/0 و پایایی این آزمون با استفاده از روش‌های تحلیل عاملی و بازآزمایی و آلفای کرونباخ 80/0 به‌دست آمده است.

پرسشنامه خودکارآمدی تحصیلی جینک و مورگان (1992): مقیاس خودکارآمدی تحصیلی در سال 1992 توسط جینک و مورگان ساخته شد. این پرسشنامه دارای 30 پرسش و سه حوزه خرده مقیاس است: استعداد، کوشش و بافت. این پرسشنامه بر اساس طیف 4 تایی لیکرت طراحی شده‌است (کاملاً مخالف:1، کاملاً موافق:4). سؤالات 4، 5، 15،19،16، 20،22،23 به‌صورت معکوس نمره گذاری می‌شوند. استعداد ۱ تا ۱۰، کوشش ۱۱ تا ۲۰، بافت ۲۱ تا ۳۰. در ایران کریم‌زاده و محسنی (1385) روایی این مقیاس را از طریق تحلیل عاملی مطلوب گزارش کرده‌اند. پایایی با آزمون آلفای کرونباخ خودکارآمدی دانش‌آموز 76/0، کوشش 65/0، استعداد 66/0، بافت 60/0. برای این پرسشنامه پایایی ابزارهای پژوهش حاضر از آلفای کرونباخ استفاده شد. آلفا برای خودکارآمدی 72/0 به‌دست آمد که نشان دهنده پایایی مناسب ابزارهای مورد استفاده در این پژوهش بود. در این پژوهش برای جمع‌آوری اطلاعات طبق مقررات اداری، با کسب مجوز از واحد پژوهشی دانشگاه به آموزش و پرورش در شهر کرمان ارائه و برای شروع کار ابتدا با حضور پژوهشگر در دبیرستان‌های دخترانه، تعداد 308 پرسشنامه در بین دانش‌آموزان توزیع شد و پس از پاسخ‌گویی جمع‌آوری و در نهایت مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از آمار توصیفی و استنباطی استفاده گردید. تحلیل آماری توصیفی شامل شاخص توصیفی میانگین، انحراف استاندارد و آمار استنباطی شامل ضریب همبستگی پیرسون برای آزمودن فرضیه‌ها است. لازم به ذکر است است که تجزیه و تحلیل داده با نرم‌افزار SPSS نسخه 22، انجام شده‌است.

یافته‌ها

 الف) یافته‌های توصیفی

- ویژگی‌های جمعیتی شناسی

جدول 1. توزیع فراوانی نمونه مورد مطالعه بر حسب پایه تحصیلی

همان‌طور که در جدول 1، مشاهده می‌شود تعداد 77 نفر از نمونه مورد مطالعه پایه هفتم، 166 نفر پایه هشتم، تعداد 65 نفر پایه نهم می‌باشند.

جدول 2. آماره‌های توصیفی متغیرهای تحقیق و مولفه‌های آن

یافته‌های استنباطی

1. فرضیه‌های پژوهش

در این پژوهش نیز به‌منظور بررسی نرمال بودن توزیع داده‌ها از آزمون کولموگروف- اسمیرنف استفاده شده‌است، فرض H₀ و فرض H₁ در آزمون کولموگروف- اسمیرنف به شرح زیر می‌باشد.

فرضیه اصلی: نگرش به دنیای مجازی و خودکارآمدی تحصیلی با خلاقیت شناختی رابطه معنادار دارد.

: داده‌ها از توزیع نرمال برخوردار است.

: داده‌ها از توزیع نرمال برخوردار نیست.

برای انجام این آزمون فرضیه‌های H₀ و H₁ به‌صورت زیر هستند.

H₀: نگرش به دنیای مجازی و خودکارآمدی تحصیلی با خلاقیت شناختی رابطه معنادار ندارد.

H₁: نگرش به دنیای مجازی و خودکارآمدی تحصیلی با خلاقیت شناختی رابطه معنادار دارد.

                                  جدول 3. مقایسه توزیع متغیرهای تحقیق با توزیع نرمال

نتایج آزمون کولموگروف - اسمیرنف در جدول 3، نشان‌می‌دهد که سطح معناداری برای متغیرهای این تحقیق بیشتر از 05/0 است، بنابراین آماره اسمیرنف در خصوص متغیرها در سطح 05/0 خطا معنی‌دار نبوده و بر این اساس فرض مقابل رد می‌شود. بنابراین توزیع متغیرها نرمال می‌باشد.

جدول 4. آزمون همبستگی بین نگرش به دنیای مجازی و خودکارآمدی تحصیلی با خلاقیت شناختی

بر اساس نتایج حاصل از آزمون همبستگی در جدول 4، ضریب همبستگی پیرسون بین نگرش به دنیای مجازی با خلاقیت‌شناسی برابر با 659/0، بنابراین بین نگرش به دنیای مجازی با خلاقیت‌شناسی رابطه وجود دارد (01/0>p). بنابراین فرضیه صفر رد می‌شود و رابطه بین این دو متغیر مستقیم است.

بر اساس نتایج حاصل از آزمون همبستگی در جدول 4، ضریب همبستگی پیرسون بین خودکارآمدی تحصیلی با خلاقیت شناسی برابر با 967/0، بنابراین بین خودکارآمدی تحصیلی با خلاقیت‌شناسی رابطه وجود دارد (01/0>p). بنابراین فرضیه صفر رد می‌شود و رابطه بین این دو متغیر مستقیم است.

فرضیه فرعی اول: مولفه‌های نگرش به دنیای مجازی (نیت استفاده، نگرش، مفید بودن درک شده در استفاده از سیستم، سهولت درک شده در استفاده از سیستم، سازگاری، تأثیر اجتماعی، لذت درک شده) با خلاقیت شناختی رابطه معنادار دارد.

برای انجام این آزمون فرضیه‌های H₀ و H₁ به‌صورت زیر هستند.

H₀: مولفه‌های نگرش به دنیای مجازی (نیت استفاده، نگرش، مفید بودن درک شده در استفاده از سیستم، سهولت درک شده در استفاده از سیستم، سازگاری، تأثیر اجتماعی، لذت درک شده) با خلاقیت شناختی رابطه معنادار ندارد.

H₁: مولفه‌های نگرش به دنیای مجازی (نیت استفاده، نگرش، مفید بودن درک شده در استفاده از سیستم، سهولت درک شده در استفاده از سیستم، سازگاری، تأثیر اجتماعی، لذت درک شده) با خلاقیت‌شناختی رابطه معنادار دارد.

ضریب همبستگی پیرسون استفاده شد (متغیرها کمی و پارامتری) نتایج حاصل از این آزمون در جدول 3، آمده است.

جدول 5. آزمون همبستگی بین مولفه‌های نگرش به دنیای مجازی با خلاقیت شناختی

بر اساس نتایج حاصل از آزمون همبستگی در جدول 3، ضریب همبستگی پیرسون بین نیت استفاده با خلاقیت‌شناسی برابر با 546/0، بنابراین بین نیت استفاده با خلاقیت شناسی رابطه وجود دارد (01/0>p). بنابراین فرضیه صفر رد می‌شود و رابطه بین این دو متغیر مستقیم است.

بر اساس نتایج حاصل از آزمون همبستگی در جدول 3، ضریب همبستگی پیرسون بین نگرش با خلاقیت شناسی برابر با 624/0، بنابراین بین نگرش با خلاقیت شناسی رابطه وجود دارد (01/0>p). بنابراین فرضیه صفر رد می‌شود و رابطه بین این دو متغیر مستقیم است.

بر اساس نتایج حاصل از آزمون همبستگی در جدول 3، ضریب همبستگی پیرسون بین مفید بودن درک شده در استفاده از سیستم با خلاقیت شناسی برابر با 630/0، بنابراین بین مفید بودن درک شده در استفاده از سیستم با خلاقیت شناسی رابطه وجود دارد (01/0>p). بنابراین فرضیه صفر رد می‌شود و رابطه بین این دو متغیر مستقیم است.

بر اساس نتایج حاصل از آزمون همبستگی در جدول 3، ضریب همبستگی پیرسون بین سهولت درک شده در استفاده از سیستم با خلاقیت شناسی برابر با 635/0، بنابراین بین سهولت درک شده در استفاده از سیستم با خلاقیت شناسی رابطه وجود دارد (01/0>p). بنابراین فرضیه صفر رد می‌شود و رابطه بین این دو متغیر مستقیم است.

بر اساس نتایج حاصل از آزمون همبستگی در جدول 3، ضریب همبستگی پیرسون بین سازگاری با خلاقیت شناسی برابر با 854/0، بنابراین بین سازگاری با خلاقیت شناسی رابطه وجود دارد (01/0>p). بنابراین فرضیه صفر رد می‌شود و رابطه بین این دو متغیر مستقیم است.

بر اساس نتایج حاصل از آزمون همبستگی در جدول 3، ضریب همبستگی پیرسون بین تأثیر اجتماعی با خلاقیت شناسی برابر با 802/0، بنابراین بین تأثیر اجتماعی با خلاقیت شناسی رابطه وجود دارد (01/0>p). بنابراین فرضیه صفر رد می‌شود و رابطه بین این دو متغیر مستقیم است.

بر اساس نتایج حاصل از آزمون همبستگی در جدول 3، ضریب همبستگی پیرسون بین لذت درک شده با خلاقیت شناسی برابر با 459/0، بنابراین بین لذت درک شده با خلاقیت شناسی رابطه وجود دارد (01/0>p). بنابراین فرضیه صفر رد می‌شود و رابطه بین این دو متغیر مستقیم است.

به‌طور کلی نتیجه گرفته‌می‌شود از بین مولفه‌های نگرش به دنیای مجازی، مولفه سازگاری با ضریب همبستگی 854/0 بیشترین ارتباط را با خلاقیت شناسی دارد.

فرضیه فرعی دوم: مولفه‌های خودکارآمدی تحصیلی (استعداد، کوشش، بافت) با خلاقیت شناختی رابطه معنادار دارد.

برای انجام این آزمون فرضیه‌های H₀ و H₁ به‌صورت زیر هستند.

H₀: مولفه‌های خودکارآمدی تحصیلی (استعداد، کوشش، بافت) با خلاقیت شناختی رابطه معنادار ندارد.

H₁: مولفه‌های خودکارآمدی تحصیلی (استعداد، کوشش، بافت) با خلاقیت شناختی رابطه معنادار دارد.

برای بررسی رابطه بین مولفه‌های خودکارآمدی تحصیلی (استعداد، کوشش، بافت) با خلاقیت شناختی از ضریب همبستگی پیرسون استفاده شد (متغیرها کمی و پارامتری) نتایج حاصل از این آزمون در جدول 4، آمده است.

جدول 6. آزمون همبستگی بین مولفه‌های خودکارآمدی تحصیلی با خلاقیت شناختی

بر اساس نتایج حاصل از آزمون همبستگی در جدول 4، ضریب همبستگی پیرسون بین استعداد با خلاقیت شناسی برابر با 961/0، بنابراین بین استعداد با خلاقیت شناسی رابطه وجود دارد (01/0>p). بنابراین فرضیه صفر رد می‌شود و رابطه بین این دو متغیر مستقیم است.

بر اساس نتایج حاصل از آزمون همبستگی در جدول 4-9، ضریب همبستگی پیرسون بین کوشش با خلاقیت شناسی برابر با 855/0، بنابراین بین کوشش با خلاقیت شناسی رابطه وجود دارد (01/0>p). بنابراین فرضیه صفر رد می‌شود و رابطه بین این دو متغیر مستقیم است.

بر اساس نتایج حاصل از آزمون همبستگی در جدول 4-9، ضریب همبستگی پیرسون بین بافت با خلاقیت شناسی برابر با 823/0، بنابراین بین بافت با خلاقیت شناسی رابطه وجود دارد (01/0>p). بنابراین فرضیه صفر رد می‌شود و رابطه بین این دو متغیر مستقیم است.

به‌طور کلی نتیجه گرفته‌می‌شود از بین مولفه‌های خودکارآمدی تحصیلی، مولفه استعداد با ضریب همبستگی 961/0 بیشترین ارتباط را با خلاقیت شناسی دارد.

نتیجه‌گیری و بحث

هدف از انجام این پژوهش بررسی رابطه نگرش به دنیای مجازی و خودکارآمدی تحصیلی با خلاقیت شناختی در دانش آموزان دختر مقطع اول متوسطه در شهر کرمان بود. نتایج نشان داد که نگرش به دنیای مجازی و خودکارآمدی تحصیلی با خلاقیت شناختی رابطه معنادار دارد. بر اساس نتایج، بین نگرش به دنیای مجازی با خلاقیت شناسی رابطه مثبت و معنی داری وجود داشت.

بر اساس نتایج حاصل، بین خودکارآمدی تحصیلی با خلاقیت شناسی رابطه مثبت و معنی داری وجود داشت.

نتایج این پژوهش با یافته های پژوهش، کوشکی و خسروی (1396)، طاهری و همکاران (1397)، تلا و آیین (2016)، زارع زاده و کدیور(1396)، نوری و حسینی و کی قبادی (1399) همسو است و بیان کننده رابطه نگرش به دنیای مجازی و خودکارآمدی تحصیلی با خلاقیت شناختی می باشد. در تبیین این یافته می توان گفت: فضای مجازی همه شیوه هایی را که برای پرورش خلاقیت لازم است، به نوعی در اختیار دارد و می تواند به دانش آموزان کمک کند تا افرادی خلاق شوند. فضای مجازی با قابلیت های بسیار بالایی که در ذخیره سازی و پردازش حجم عظیمی از اطلاعات دارد، از یک سوء و ایجاد امکاناتی مانند دسترسی به اطلاعات بدون محدودیت زمانی و مکانی از دیگر سوء و به کارگیری شیوه هایی همچون پرسیدن سؤالات محرک و چالش برانگیز، تشویق به مناظره و مباحثه، استفاده از مسابقه، سرگرمی و شبیه سازها، انتقاد کردن، وجود فضایی شاد و بدون اضطراب برای جستجو و اکتشاف زمینه خلاقیت را در افراد فراهم می سازد.

همچنین در تبیین این یافته می توان گفت: ساختار خلاقیت متأثر از عوامل فردی و عوامل محیطی یا اجتماعی است که نقش تقویت کننده و تضعیف کننده خلاقیت دانش آموز را بر عهده دارند. دانش آموز در کنار عوامل درونی از عوامل بیرونی نیز تأثیر می پذیرد که ساختار آموزشی نقش مؤثری را در این زمینه بر عهده دارد. برای پرورش خلاقیت در یک محیط آموزشی لازم است که تمامی ساختارهای آموزش در تقویت و ایجاد شرایط مساعد گام بردارند، از قبیل فراهم آوردن ابزار و امکانات آموزشی، ایجاد جو صمیمی توأم با ارزش و احترام متقابل، توجه به استعدادها و توانایی ها در دانش آموزان و پرورش این توانایی ها و استعدادها. در این چنین محیطی خودباوری و نگرش مثبت و خودکارآمدی تحصیلی در دانش آموز تقویت می شود. بر این اساس، می توان چنین تبیین کرد هر اندازه دانش آموزان از توانایی و خودکارآمدی تحصیلی بیشتری برخوردار باشند به همان اندازه از خلاقیت بیشتری در مواجهه با مسائل و مسائل تحصیلی برخوردار خواهند بود. یکی از دلایل تأثیر استفاده از سامانه مجازی بر یادگیری مؤثر این مساله است که یادگیری در این روش تولید محصولات و روش های جدید است. دانش آموزان در این روش به دنبال پیدا کردن راه های جدیدی برای حل مسائل می گردند. در این روش به دانش آموزان آموزش داده می شود که خلاقانه و نوآورانه بیاندیشند. به عبارت دیگر با هدایت دانش آموزان در کاربرد صحیح هر یک از ابزارهای آموزش مجازی می توان گامی مؤثر در جهت رشد مرتبه عالی تفکر یعنی خلاقیت برداشت. محتوا و تجارب یادگیری، راهبردهای یاددهی یادگیری، روش های ارزشیابی، امکانات و و سایل کمک آموزشی از جمله آموزش از طریق مجازی، الگوهای ارتباطی و ساختار نظام آموزشی به صورت معنی داری در خلاقیت دانش آموزان مؤثر می باشند.

مولفه های نگرش به دنیای مجازی (نیت استفاده، نگرش، مفید بودن درک شده در استفاده از سیستم، سهولت درک شده در استفاده از سیستم، سازگاری، تأثیر اجتماعی، لذت درک شده) با خلاقیت شناختی رابطه معنادار دارد. بر اساس یافته های به‌دست آمده از جدول 4-8 رابطه بین مولفه های نگرش به دنیای مجازی با خلاقیت شناختی معنادار است. نتایج این پژوهش با یافته های پژوهش نسیم و نسیم (1400)، بر زمینی (1400) و کانوال و همکاران (2022) همسو است، به طوری که نشان داده شد میان میزان بهره گیری از فناوری اطلاعات و ارتباطات و خلاقیت و هر یک از مؤلفه های آن (سیالی، بسط، ابتکار، انعطاف پذیری) رابطه معنادار و مثبت وجود دارد. در تبیین این یافته می توان گفت: دنیای مجازی، فضایی نو همراه با دسترسی به منابع فراوان برای دانش آموزان فراهم می کند که در این محیط دانش آموزان می توانند با توجه به علایق و نیازهای خود در آن جستجو کنند، زیرا خلاقیت، فرایندی است که پذیرای تفکرات نو و بدیع است.

برای دستیابی به چنین مقصودی، دانش آموزان نیازمند فضای باز با قابلیت دسترسی به اطلاعات متنوع بی شمار هستند تا بتوانند تفکرات و ایده های گذشته را به چالش بکشند و حرفی نو و ایده ای تازه برای ارائه کردن داشته باشند. باتوجه به وجود چنین امکانات و قابلیت های فضای مجازی می توان نتیجه گرفت که نگرش به دنیای مجازی بر افزایش میزان خلاقیت دانش آموزان مؤثر است.

فضای مجازی از طریق؛ رشد مدیریت اطلاعات، فراهم کردن زمینه اتصال مراکز علمی به یکدیگر، تولید دانش جدید بر پایه ارتباطات متقابل افراد با یکدیگر و تقویت و تحکیم تفکر علمی افراد، بررسی دیدگاه تفکر خلاق و انتقادی افراد و جمع بندی همه ایده های همه افراد در زمینه های گوناگون می توانند خلاقیت افراد را گسترش دهند. بدین ترتیب، افراد با تقویت دانش و آگاهی، اشتراک دانش با یکدیگر، دادن فرصت برای تعمق و مطالعه بیشتر در مورد موضوع خاص و بررسی و بحث گروهی با یکدیگر می توانند ایده جدید را ارائه دهند. نکته مهم و اساسی در این راستا استفاده درست و بهینه از شبکه های مجازی است که افراد بتوانند با آگاهی در مورد به کارگیری فضای مجازی به پیشرفت، خلاقیت و رشد شخصی خود کمک نمایند.

مولفه های خودکارآمدی تحصیلی (استعداد، کوشش، بافت) با خلاقیت شناختی رابطه معنادار دارد. بر اساس یافته های به‌دست آمده رابطه بین مولفه های خودکارآمدی تحصیلی با خلاقیت شناختی معنادار است. نتایج این پژوهش با یافته های پژوهش نصرتی، نازاریان و پورگراوند (1395) و زارع زاده (1395) همسو است. در تبیین این یافته می توان گفت باورهای خودکارآمدی تحصیلی ادراک شده به عنوان بخشی از باورهای خودکارآمدی عمومی به باورهایی همچون مطالعه کردن، انجام فعالیت های پژوهشی، پرسیدن سؤال در کلاس درس، ارتباط موفقیت آمیز با اساتید، برقراری روابط دوستانه با دیگران، گرفتن نمره های خوب، شرکت در بحث های کلاسی و غیره اشاره دارد که شخص باور دارد که تحت شرایط خاص و موقعیت های تحصیلی و آموزشی می تواند انجام دهد. این افراد با کنجکاوی می توانند از راه حل های مناسب و خلاقانه برای حل مشکلات خویش بهره ببرند و از خود استقامت بیش تری برای حل مسائل تحصیلی و رشد خلاقیت شناختی نشان دهند.

موفقیت در یادگیری با طبیعت پیچیده اش همواره توجه و نگرانی نظام های آموزشی، محققین و معلمان را به همراه داشته است. قضاوت های مربوط به خودکارآمدی به دلیل نقش مهمی که در رشد انگیزش درونی دارد، از اهمیت خاصی برخوردار است. به دلیل اینکه خودکارآمدی نشان داده است که بر فائق آمدن و استقامت در برابر موانع اثر می گذارد، می تواند علت مهمی برای عملکرد نسبت به وظایف بین فردی پیچیده باشد. شرایط پیچیده امروزی، هر لحظه در حال نو شدن است و خلاقیت ضرورت زندگی فعال است. انسان برای خلق نشاط و پویایی در زندگی نیازمند ابتکار است تا انگیزه تنوع طلبی خود را ارضاء نماید و به همین دلیل است که صاحب نظران خلاقیت را محور حرکت جهانی در قرن بیست و یکم می دانند و عصر حاضر را عصر خلاقیت می دانند. اهداف نظام های پرورشی انتقال مجموعه ای از اطلاعات و محفوظات به فراگیران نیست، زیرا با توجه به سرعت روزافزون پیشرفت علم و فناوری و تغییر، اصلاح و بازنگری محتوای علم، دیگر هدف آموزش، پرورش افرادی نیست که تنها به محتوای یک علم تسلط دارند و محصول فرآورده های عده معدودی از دانشمندان و تولیدکنندگان علم و فناوری را منفعلانه مصرف می کنند بلکه هدف، پرورش افراد متفکر است که به جای محتوای علم، روش تولید، نقد و تغییر و اصلاح خلاقانه امور را آموخته باشند. خودکارآمدی بر رفتار فرد بسیار تأثیرگذار است به عنوان مثال دانش آموز دارای خودکارآمدی سطح پایین ممکن است حتی برای یک امتحان خودش را آماده نکند، زیرا فکر می کند که هر اندازه که زحمت بکشد فایده ای نخواهد داشت. در مقابل شخص برخوردار از خودکارآمدی سطح بالا در انجام کارها امیدوارتر و موفق تر است و این توانایی را به فرد می دهد تا بر رفتارهایش کنترل و نظارت داشته باشد و آن ها را با معیارهای خودش بسنجد و در صورت لزوم خود را تقویت و یا تنبیه نماید تا به اهداف خود برسد.

بر اساس نتایج، پیشنهادات زیر ارائه می شود:

- شبکه های مجازی توسط مشاوران مدرسه شناسایی و با توجه به شخصیت دانش آموزان به آنان معرفی شود و کارگاه های آموزشی در جهت استفاده بهینه از شبکه های اجتماعی مجازی جهت رشد و پرورش خلاقیت و آشنایی با برنامه های مفید برای نوجوانان و جوانان برگزار شود.

- همچنین والدین نیز از طریق روش های تربیتی که به کار می گیرند باورهای خود کارآمدی را در فرزندان تقویت نمایند، آن ها را در جهت فهم عمیق مطالب درسی ترغیب کنند و از این طریق زمینه پرورش خلاقیت را در آنان فراهم آورد. 

- بر اساس نتایج فرضیه فرعی اول که نشان داد مولفه های نگرش به دنیای مجازی (نیت استفاده، نگرش، مفید بودن درک شده در استفاده از سیستم، سهولت درک شده در استفاده از سیستم، سازگاری، تأثیر اجتماعی، لذت درک شده) با خلاقیت شناختی رابطه معنادار دارد.

به معلمان توصیه شود که دانش آموزان را ترغیب کنند که برای یافتن پاسخ سؤالات خود به منابع گوناگون اطلاعاتی مراجعه کنند و همچنین برای حل مسائل شان راه های گوناگون آن را در نظر بگیرند و برای دستیابی به پاسخ بهتر به جزئیات نیز توجه کنند و در نهایت اینکه بکرترین پاسخ را ارائه دهند. همچنین در سطح مدارس به منظور ارتقای سطح فرهنگی دانش آموزان و خانواده های آن ها در جهت استفاده بهینه و صحیح از این فناوری تلاش های مؤثر صورت گیرد و برنامه ریزان درسی با بهره گیری از اطلاعات به دست آمده از پژوهش هایی در زمینه استفاده بهینه از فضای مجازی، در جهت تدوین یک برنامه ریزی صحیح و منسجم تلاش کنند تا این فناوری در برنامه ریزی های آموزشی و درسی مدارس تلفیق گردد و مورد استفاده قرار گیرد.

- بر اساس نتایج فرضیه فرعی دوم که نشان داد مولفه های خودکارآمدی تحصیلی (استعداد، کوشش، بافت) با خلاقیت شناختی رابطه معنادار دارد. پیشنهاد می شود: به منظور ارتقا عملکرد تحصیلی دانش آموزان لازم است فعالیت های تقویت کننده ارائه شود تا دانش آموزان خود را در تمام زمینه ها و به‌خصوص در زمینه تحصیل فردی لایق و شایسته بدانند و همچنین، داشتن تصویر شایسته از خود و توانایی ها و موفقیت های تحصیلی منجر به افزایش خودکارآمدی تحصیلی شده و در رشد خلاقیت نیز تأثیرگذار خواهد بود.

این پژوهش با محدودیت‌های نیز همراه بود که عبارتند از: از آن جایی که داده های پژوهش حاضر با استفاده از پرسشنامه جمع آوری شد به نظر می رسد برخی از افراد در هنگام تکمیل پرسشنامه به جای اینکه پاسخ های واقعی را بدهند پاسخ هایی را می دهند که بیش تر جامعه پسند است و یا پاسخ هایی را به پرسش های پرسشنامه می دهند که به نوعی با انتظار محقق یا معلمان آنان همسو است. به دلیل اینکه این پژوهش فقط در بین دانش آموزان دختر مقطع اول متوسطه در شهر کرمان انجام گرفته است. لذا نمونه این پژوهش محدود و قابل تعمیم نمی باشد. محدود بودن تحلیل های کمی پژوهش از نظر روش شناختی که با رویکرد کمی انجام شد از دیگر محدودیت های این پژوهش محسوب می شود به نظر می رسد انجام پژوهش های کیفی و یا ترکیبی (کمی و کیفی) در این حوزه ضروری است.

[1]. Parker

[2]. Stain

[3]. Tella & Ayeni