مقایسه حساسیت به پردازش حسی، تخیل خلاق-بارآور و تجارب حافظه بر اساس دست برتری در آموزش مجازی دانش آموزان دختر متوسطه دوره دوم

مقدمه

از همان آغاز شکل گیری تمدن، انسان‌ها در به‌کارگیری ابزار از یک دست بیشتر از دست دیگر استفاده کرده‌اند و بنا به‌دلایل خاصی، دست راست در اغلب انسان‌ها دست مسلط بوده است (را سی[1] ، 2014). بعد از سال‌ها مطالعه بر روی عدم تقارن مغز، روان شناسان به کارکرد متفاوت نیم- کره مغز پی‌ برده‌اند. ساختار متفاوت مغز در افراد منجر به پردازش‌های هیجانی متفاوت و در نتیجه‌ی الگوی شخصیتی متفاوت می‌شود. ضایعه‌های نیم کره‌های راست و چپ تأثیرات متفاوتی به رفتار هیجانی دارند و تأثیر قابل توجهی بر عملکرد افراد می‌گذارد (یلماز[2] ، 2017). دست برتری[3] یک اولویت زیستی یا طبیعی در ترجیح غالب استفاده از یک دست در انجام تکالیف عملکردی است که بستگی به نیم کره غالب مغز دارد (لیو، گورگیوسکی، کیویی و پاس[4] ، 2022). اگر افراد، اغلب اوقات از دست راست خود استفاده می‌کنند، به آنها راست دست و در صورت ترجیح دست چپ به آنها چپ دست گفته‌می‌شود و اگر در طول زمان از هر دو دست به‌طور یکسان و تقریباً به میزان مساوی استفاده کند، دوسو توان گفته‌می‌شود (ابهریان، عشایری، گلفام و جهان، 1399). دلیل اینکه چرا برتری جانبی اتفاق می‌افتد هنوز مشخص نیست ولی ثابت شده‌است که نیم کره‌های مغزی از لحاظ ساختاری و عملکرد تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند، در نتیجه هر کدام برای کارکردهای شناختی خاصی تخصص‌یافته‌اند (گیبسون، فورد و رابینسون[5] ، 2022). به‌عنوان مثال مطالعات پیر پاول بروکا[6]  که اختلال مغزی آفازی را تشخیص داد، زبان انسان را محدود به نیم کره چپ مغز تعریف کرد (حداد، حداد و ناگپال [7]، 2021) و مطالعات بالینی زیادی تخصص نیم کره راست را در انواع فرایندهای شناختی غیرکلامی دیداری- فضایی نشان‌می‌دهد. هرچند این تخصص یافتگی مطلق نیست (چونگ، ژانگ، یائو و ژنو[8] ، 2022).

روان شناسان و عصب روان شناسان از آزمون‌های متعدد و روش‌های مختلفی جهت بررسی دست برتری و جانبی شدن استفاده می‌کنند و معتقدند که دست برتری می‌تواند در بسیاری از توانایی و عملکردهای ذهنی فرد اثرگذار باشد (مظاهری، 1396). امروزه اثبات شده‌است که افراد به تناسب دست برتر خود دارای توانمندی و خصلت‌های متفاوتی هستند که یکی از مواردی که تحت مغز و برتری آن قرار دارد، حساسیت به پردازش حسی است. به‌عبارتی میزانی که افراد نسبت به وضعیت‌های حسی دارای حساسیت هستند، می‌تواند تحت رفتارهای مغزی قرار گیرد (لین، دیویس و بل[9] ، 2004). یکی از توانایی‌هایی که می‌تواند بر اثر دست برتری تغییر یابد، حساسیت پردازش حسی است (ریچل [10] و همکاران، 2021). حدود 20 تا 35 درصد افراد جامعه به‌دلیل پردازش متفاوت مغز خود، حساسیت بیشتری نسبت به محرک‌های بیرونی و درونی از نوع مثبت و منفی نشان می‌دهند. این افراد تحت عنوان افرادی با حساسیت پردازش حسی یا افراد بیش حساس نام گذاری شده‌اند (کایتارو[11] ، 2007).

در خصوص حساسیت به پردازش حسی، باید گفت، زمانی که مردم با محرک‌های جدیدی رو به رو می‌شوند معمولاً از دو راهکار استفاده می‌کنند که یکی از آنها راهکار اکتشافی یا رویکردی و دیگری از روی احتیاط و دقت زیاد می‌باشد که ممکن است منجر به اجتناب از آنها گردد و بعضی از انسان‌ها بررسی و شناسایی موشکافانه‌ای را از محرک‌هایی که در اطراف آنها قرار دارد، انجام می‌دهند و اطلاعات مربوط به آنها را پردازش می‌نمایند. برای مثال آنها حساسیت خاصی نسبت به صداهای بلند، گرسنگی، درد، کافئین دارند، بنابراین این حساسیت‌ها تا حدودی با نتایج و پیامدهای منفی روان‌شناختی تداعی می‌شوند. هم چنین انسان‌ها نسبت به محرک‌هایی که کمتر با آن- ها آشنا هستند، حساسیت پردازش حسی[12]  یشتری نسبت به سایر محرک‌هایی که به آنها عادت دارند، نشان می‌دهند (نخعی، 1388).

بیش حساسی در جنبه‌های مثبت شامل: زیباشناختی عمیق‌تر، تجربه پذیری بیشتر و درک احساسات سایر افراد است و در جنبه‌های منفی شامل حساسیت بیشتر به صداهای بلند، حساسیت به اثر کافئین و درد است (ژیو و ژیو[13] ، 2022). همچنین افراد بیش حساس بیشتر مستعد اضطراب و افسردگی هستند (ال بوک، وانگیل و و در[14]،  2022). افراد بیش حساس به‌علت حساسیت بالا به محرک‌های حسی ممکن-است با اشخاص دارای اختلال پردازش حسی و ناهنجاری‌های پردازش حسی در اختلالات طیف اوتیسم[15]  و خصوصیات دیگری اشتباه گرفته شوند. در حالی که پاسخ غیرطبیعی به محرک‌های حسی که سبب اختلال در عملکرد روزمره می‌شود تعریفی از «اختلال پردازشی حسی» است (ماری کاروس، باستامنت، کالارد و ملچیور[16] ، 2022).

 هم چنین، ناهنجاری پردازش حسی در اختلالات طیف اوتیسم به‌صورت پاسخ‌های نامتناسب به انواع محرک‌های حسی، در کنار اختلال توجه و اختلال در برقراری ارتباط تعریف می‌شود (ولدسوند و بارگلین[17] ، 2022). علاوه بر بحث پردازش ذهنی، عامل دیگری که طبق بسیاری از پژوهش‌ها می‌تواند ناشی از دست برتری باشد و تحت‌تأثیر آن قرار گیرد، تخیل[18]  است (سامسن برونسلد و همکاران، 2022).

تخیّل را می‌توان به‌عنوان پایه‌ای برای پرورش تفکر خلاق در نظر گرفت؛ بنابراین یک نیروی محرکه نوآوری است. به همان ترتیب که افراد جنبه‌های مختلف تجربیات خود را به‌شکل فکر تخیلی و محصولات خلاق ترکیب و استفاده می‌کنند (ایسپیر، الیبول و سونمز[19] ، 2019). تخیل دارای انواع و ابعاد مختلفی است که در یک نوع دسته بندی تخیل را شامل تخیل خلاق-بارآور[20] ، معرفی نموده‌اند. بر این اساس، تخیل بارآور محدود به حافظه است و به نظر می‌رسد بیشتر در ارتباط با تجربیات عملی و منافع فوری باشد. در مقابل، تخیل خلاق متشکل از امکان ایجاد درکی به‌عنوان یک جهش کیفی است که به فرد اجازه می‌دهد تا جرئت داشته‌باشد، نظم سازمانی را به چالش بکشد و در نتیجه بر محدودیت‌ها غلبه کند (نوکاوسکی[21] ، 2021). تخیّل یکی از امتیازات خاص انسان است، چون ما می‌توانیم هر زمان و به هر صورتی که خواستیم قوه تخیّلمان را به کار بیندازیم. مطمئناً یکی از بزرگ‌ترین توانایی‌های انسان، توانایی او برای تصور و تجسم ذهنی است و در این موارد هم مثل سایر توانایی‌هایمان، هرچه بیشتر از آن کار بکشیم، کارایی آن بهتر می‌شود. توانایی تخیّل در دسترس همگان است (نادری، موناوری فرد و صالحی[22] ، 2022). در حقیقت، تخیّل ما همیشه برای ما آماده به کار است، حتی وقتی در خواب هستیم، اما فقط گاهی اوقات همه‌چیز را کنار می‌گذاریم و برای حل یک مشکل، تصویرسازی می‌کنیم و قوه‌ی تخیّلمان را به کار می‌اندازیم. تخیّل را می‌توان به‌عنوان یک ابزار معنایی تعامل مورد استفاده قرار داد، که به‌معنای تغییری است که دانش‌آموزان در تفکرشان خلاق‌تر شوند (هافمن، مارچنخ و ساچز ، 2022). ویگوتسکی[23] معتقد است تمایز بین خیال و واقعیت نادرست است. تخیّل، قلعه‌ها را در هوا ایجاد کردن یا یک بازی ذهنی بیهوده نیست؛ بلکه یک کارکرد حیاتی و ضروری است (شریفی تهرانی، سیفی و زمان، 2022). اولین ارتباطی که بین تخیّل و واقعیت وجود دارد، این است که مواد و اجزای هر تخیلی از واقعیات عینی گرفته‌می‌شود و در گذشته شخصی نگهداری می‌شود. اگر تخیلی بتواند از هیچ ایجاد شود، یا غیر از حافظه و تجربه‌های گذشته سابقه دیگری برای ایجاد آن عنوان شود، باعث شگفتی خواهد بود. فقط مثال‌های مذهبی و عرفانی در مورد انسان می‌تواند ریشه‌های محصول خیال را به‌عنوان ساختار قدرت فراطبیعی نسبت به تجربه قبلی توصیف کند (زامپتاکیس، کافتسیوس و موستاکیس[24] ، 2017). در اینجا ما اولین و مهمترین قانون را پیدا می‌کنیم که از طریق آن فعالیت تخیلی آموخته شده‌است. این قانون را می‌توان تحت عنوان زیر فرمول بندی کرد: فعالیت خلاقانه تخیل به تجربیات غنی و متنوع قبلی بستگی دارد (پوستیگو[25] و همکاران، 2021). به‌اعتقاد ویگوتسکی هرچه تجربیات قبلی فرد قوی‌تر باشد، محتویات تخیل فرد بیشتر در دسترس خواهد بود. به همین دلیل است که تخیل کودک کمتر از بزرگ سالان است؛ این موضوع نتیجه فقر بیشتر تجربه کودک است (هلینگ وراث [26]، 2021).بنابراین فراهم کردن تجربیات برای کودکان به‌منظور توسعه تخیلات شان اهمیت فوق العاده ای دارد. برای ایجاد یک پایه قوی برای خلاقیت و تکامل تخیل در طول عمر، ضروری است که تجارب و تفکر خلاقانه را تشویق و ترویج کنیم. این امر روابط دوجانبه بین تجربیات و تخیلات موجود را ارتقا خواهد داد (اوزسونگر[27] ، 2019).

ارتباط دیگری که به‌دست برتری داده‌شده‌است، بحث تجارب مربوط به حافظه است. براین اساس باید گفت، از مدت‌ها پیش حافظه و یادآوری یکی از دغدغه‌های اصلی پژوهش گران حیطه روان شناسی بوده است. پدیدارشناسی حافظه براساس انواع مختلف حافظه و جمعیت متفاوت است، به‌عنوان مثال، خاطرات نزدیک به‌طور معمول در مقایسه با خاطرات دور واضح‌تر و از نظر هیجانی شدیدتر درک می‌شوند (پتهاک و مورالیدهاران[28] ، 2021). خاطرات از وقایع معنادار زندگی (به‌عنوان مثال، روز دانش-آموختگی، ازدواج) تمایل دارند با گذشت زمان ویژگی‌های قدرتمند پدیدارشناسی را حفظ کنند. در عین حال، پدیدارشناسی نیز ممکن است به تفاوت‌های فردی بستگی داشته‌باشد. به‌عبارتی واکاوی تجارب حافظه نوعی پدیدارشناسی است که می‌تواند براساس خصلت‌هایی مانند دست برتری، تغییر یابد (رحیمی، علی پور، زارع و عرفانی، 1395). اعتقاد به این است که افراد دست برتر به تناسب نوع برتری تجارب متفاوتی داشته و لذا این تجارب در حافظه آنها ماندگار خواهد شد (کایا، اریلماز و یوکسل [29] ، 2022). در خصوص معرفی تجارب حافظه باید گفت، یکی از حوزه- های بانفوذ و مورد علاقه‌ی محققان در روان شناسی شناختی مطالعات مربوط به حافظه است. اصطلاح حافظه مفهومی کلی دارد و به آن گروه از جریانات روانی که فرد را به ذخیره کردن تجارب و ادراکات و یادآوری مجدد آنها قادر می‌سازد، اطلاق می‌شود. حافظه روندی است که به‌وسیله‌ی آن اطلاعات کدگذاری، ذخیره، و بعداً یادآوری می‌شود. در واقع بدون در اختیار داشتن حافظه و مهارت‌های آن زندگی با سرعت فزاینده‌ای از هم می‌باشد (جلالی، 1392).

در سراسر جهان، شیوع بیماری کرونا ویروس 2019 منجر به برخی تغییرات اساسی در تعاملات اجتماعی و سازمانی شده‌است (Ng YM, Or PLP,2020). از این رو، آموزش و پرورش نیز از این شرایط مصون نبوده است. همه‌گیری کرونا ویروس، فعالیت بسیاری از مدارس در 188 کشور جهان را متوقف کرده و بر اساس گزارش یونسکو، بیش از یک و نیم‌میلیارد دانش‌آموز (بیش از 91 درصد از دانش‌آموزان جهان) تحت‌تأثیر همه‌گیری کرونا ویروس قرار گرفته‌اند و سیستم آموزشی آن‌ها نیز دچار تغییرات جدی شده‌است؛ تغییراتی که به‌صورت عمومی و یا توسط مدارس و مؤسسات آموزشی ایجاد شده‌است (احمدی و همکاران ،2020) در ایران، آموزش مجازی برای دانش‌آموزان از طریق برنامه‌های تلویزیونی و رسانه‌های اجتماعی در تلفن همراه انجام‌می‌شود. اگرچه شیوع کرونا ویروس در کشور ما مشکلاتی را برای سیستم آموزشی ایجاد کرده، اما فرصتی برای آزمایش راه‌حل‌های آموزشی جدید ایجاد کرده است. بر این اساس در این تحقیق با توجه به وجود این ویروس و تأثیری که بر یادگیری دانش‌آموزان می‌گذارد به مقایسه حساسیت به پردازش حسی، تخیل خلاق-بارآور و تجارب حافظه بر اساس دست برتری در دانش‌آموزان که همچنان از فضای مجازی استفاده می‌کنند مورد بررسی قرار داده شد.

در خصوص اهمیت این پژوهش می‌توان به اهمیت دست برتری اشاره نمود، به‌نوعی که پژوهش‌ها نشان داده که 5 تا 15 درصد از جمعیت جهان در فرهنگ‌های مختلف چپ دست هستند (مندوزا و همکاران، 2021). براین اساس، روان شناسان به‌ویژه عصب روان شناسان معتقدند دست برتری، شاخص غیرمستقیم تسلط نیم کره‌ای یا جانبی شدن است. به‌عبارتی در افراد راست دست نیم کره چپ (نیمکره زبانی) مغز و در افراد چپ دست نیم کره راست مغز حاکم است (کاظمی رضایی و همکاران، 1401). لذا دست برتری مجموعه‌ای از خصلت‌ها را در افراد ایجاد می‌کند که بررسی و اهمیت آن می‌تواند مؤثر باشد (نخعی مقدم، 1388). هم چنین در خصوص اهمیت بحث پردازش حسی و حساسیت بیشتر نسبت به پردازش، می‌توان گفت، براساس نتایج حاصل از مطالعات، دلیل حساسیت فرد بیش حساس، پردازش عمیق‌تر محرک‌های حسی در مغز فرد تشخیص داده شده-است (عطاری، را دمان و قاضی‌زاده، 1399) و افرادی که از پردازش حسی بالاتری برخوردارند، در زمینه عملکرد تحصیلی موفق‌تر خواهند بود (خاتمی و شاه‌حسینی، 1391) و لذا این توانایی یعنی پردازش حسی، در بسیاری از عملکردهای افراد از جمله عملکرد تحصیلی آنها می‌تواند مؤثر باشد (امیری، عیسی زادگان، یعقوبی و عبدالهی، 1396).

همچنین اهمیت بررسی تخیل را نمی‌توان نادیده گرفت چرا که انسان‌ها از گذشته تاکنون بر اهمیت واقعیت و منطق در بررسی و حل مسائل تأکید داشته‌اند با وجود این نمونه‌های زیادی از کارکرد تخیّل در پیشرفت بشر و حل مسائل وجود دارد که نشان دهنده اهمیت قوه تخیل انسان است (لیو[30] و همکاران، 2022). در استعمال معمول، تخیّل و یا خیال به هر چیزی اطلاق می‌شود که با واقعیت هماهنگ نیست و معنی کاربردی و جدی ندارد (لاهدنپرا، رمو و پاستارف[31] ، 2022). ولی امروزه از تخیّل برای، ایده‌پردازی، طراحی مفهومی، طراحی هنری و حتی پیش بینی برخی رخدادها در زمینه‌های گوناگون علمی، فرهنگی و اقتصادی، استفاده می‌شود (حداد، حداد و ناگپال[32] ، 2021). بیشتر دانشمندان وقتی می‌خواهند نظریه‌ای را ثابت کنند، اول آن را در ذهن خود مجسم می‌کنند (مظاهری، 1396). بنابراین توانایی تخیل مسأله مهمی در بسیاری از موفقیت‌های افراد است (ممبینی و همکاران، 1399).

اهمیت حافظه نیز به‌خصوص در آموزش و دست برتری و مقطع سنی نوجوانی، یک مسأله قابل توجه بوده به‌نوعی که عدم وجود توانایی حافظه می‌تواند در بسیاری از ابعاد زندگی افراد تداخل ایجاد کند و زمینه عدم موفقیت فرد را موجب شود (خانقلی، نمازی زاده، نصری و واعظ موسوی، 1400).

لذا اهمیت این پژوهش از منظر اهمیت متغیرهای تحت بررسی و نیز بررسی مقطع سنی (نوجوانی) و دوره متوسطه بوده که نتایج این پژوهش می‌تواند کاربردهای مؤثر برای آموزش مجازی دانش‌آموزان این مقطع سنی داشته‌باشد. این در حالی است که مطالعه‌های این چنینی انجام نشده براین اساس، ضرورت انجام این پژوهش احساس می‌شود. از طرفی نتایج این مطالعه می‌تواند در راستای ارائه پیشنهادهای مؤثر برای دست برترها و فراهم سازی موفقیت آنها، مؤثر باشد. براین اساس، هدف این مطالعه بررسی مقایسه حساسیت به پردازش حسی، تخیل خلاق- بارآور و تجارب حافظه براساس دست برتری در آموزش مجازی دانش‌آموزان دختر دوره دوم متوسطه شهر اشتهارد، است. در پژوهش‌های قبلی که در ارتباط با متغیرهای این پژوهش انجام شد، هیچ‌کدام به بررسی ارتباط این متغیرها در یک عنوان منسجم، نپرداخته‌اند. پژوهش حاضر درصدد پاسخ گویی به این سؤال است که آیا حساسیت به پردازش حسی، تخیل خلاق-بارآور و تجارب حافظه براساس دست برتری در آموزش مجازی دانش‌آموزان دختر دوره دوم متوسطه شهر اشتهارد، به‌طور معنی داری متفاوت است؟ 

روش

پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی است و در عین حال به‌لحاظ گردآوری داده‌ها، یک مطالعه توصیفی- مقطعی می‌باشد و طرح آن علی-مقایسه‌ای است. این بررسی به‌صورت مقطعی و گذشته‌نگر اجرا شد. جامعه آماری مورد مطالعه پژوهش حاضر شامل کلیه دانش‌آموزان دختر دوره متوسطه دوم شهر اشتهارد می‌باشد که در سال تحصیلی 1401 مشغول به تحصیل بودند. با توجه به جامعه آماری پژوهش که تعداد (901) نفر بودند، تعداد 270 نفر براساس فرمول کوکران و با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی خوشه‌ای و در دسترس بود، انتخاب شدند. براین اساس از میان سه مدرسه متوسطه دوم دخترانه این شهر، به‌صورت تصادفی دو مدرسه و سپس از میان این دو مدرسه، هر مدرسه پنج کلاس در مجموع 10 کلاس انتخاب شدند و پرسش‌نامه برای پاسخ دهی به دانش‌آموزان ارائه شد. لازم به توضیح است که این 270 نفر 220 نفر راست برتر بوده و 50 نفر بر اساس پرسش‌نامه دست برتری، چپ برتر بوده‌اند.

برای اجرای این پژوهش پس از مشخص شدن افراد نمونه، مجوزهای لازم برای توزیع پرسشنامه‌های پژوهش، دریافت شده و توزیع پرسش‌نامه به‌صورت حضوری صورت گرفته است. برای این منظور پرسش نامه‌ها برای پاسخ دهی در میان کلاس‌های دانش آموزی دوم متوسطه مدارس شهر توزیع شد و از افراد درخواست شد به سؤال‌های پرسش‌نامه پاسخ دهند و در پایان از همکاری افراد پاسخ دهنده سپاس‌گزاری شد و پرسش نامه‌ها برای تجزیه و تحلیل داده‌های آماری، نمره گذاری شدند.

ابزار

پرسش‌نامه دست برتری

در این مطالعه از پرسشنامه دست برتری استفاده شده‌است که این پرسش‌نامه توسط آنت (1970) ساخته شده‌است، این پرسش‌نامه دارای 12 سؤال می‌باشد و عواملی مانند، ترجیح دستی را در نوشتن، پرتاب کردن سنگ، به‌دست گرفتن راکت بدمینتون، برداشتن ماسه با خاک‌انداز، روشن کردن کبریت، جارو کردن، قیچی کردن، دوختن لباس با سوزن، استفاده از قاشق، کوبیدن میخ با چکش، مسواک زدن، باز و بسته کردن درب بطری نوشابه را بررسی می‌کند. در مطالعه کارلند (2013) به بررسی روایی و پایایی پرسشنامه پرداخته شده‌است و به این منظور برای سنجش پایایی از روش آلفای کرونباخ استفاده نموده‌است که 78/0 به‌دست آمده است و نشانگر پایایی مناسب است. هم چنین برای بررسی روایی از روش سازه بهره گرفته شده‌است که 73/0 حاصل شده‌است و لذا روایی نیز مورد تایید بوده است. در این مطالعه پایایی پرسش‌نامه براساس شیوه آلفای کرونباخ محاسبه‌شده و 78/0 به‌دست آمد و روایی نیز بر اساس روش واگرا 75/0 بود که نشان دهنده اعتبار مناسب پرسش‌نامه بود.

پرسشنامه دست برتری دارای 12 سؤال بالاست که پنج گزینه همیشه چپ، معمولاً چپ، فرقی نمی‌کند، معمولاً راست و همیشه راست از موارد پاسخگویی این پرسشنامه می‌باشد. در این پژوهش که برای چپ‌دست‌ها روش غیر تصادفی و در دسترس و برای راست‌دست‌ها از شیوه خوشه‌ای چند مرحله‌ای استفاده شد. تعداد 50 نفر به‌عنوان چپ‌برتر بر اساس این پرسشنامه به‌دست آمده است.

پرسشنامه حساسیت به پردازش حسی

در این مطالعه از پرسش‌نامه «حساسیت پردازش حسی» عطاری و همکاران (1401) استفاده شد که این پرسش‌نامه دارای 27 سؤال است. در مطالعه سوئینی (2018) به بررسی روایی و پایایی پرسش‌نامه پرداخته شده‌است و به این منظور برای سنجش پایایی از روش آلفای کرونباخ استفاده نموده‌است که 81/0 به‌دست آمده است و نشانگر پایایی مناسب است. هم چنین برای بررسی روایی از روش سازه بهره گرفته شده‌است که 74/0 حاصل شده‌است و لذا روایی نیز مورد تأیید بوده است. در این مطالعه پایایی براساس آلفای کرونباخ 74/0 به‌دست آمد و روایی نیز بر اساس روش واگرا 75/0 بود که نشان دهنده اعتبار مناسب پرسش‌نامه بود.

پرسش‌نامه تخیل

در این پژوهش از پرسش‌نامه تخیل لیانگ، سوء، چانگ و لین (2012) استفاده شد. این پرسش‌نامه تخیل توسط لیانگ و همکاران (2012) طراحی، تدوین و سپس روی 2441 دختر و پسر اجرا و اعتباریابی شد. این پرسش‌نامه شامل 10 سؤال است که دارای دو بعد تخیل خلاق شامل 6 سؤال و تخیل بارآور شامل 4 سؤال می‌باشد. بعد تخیل خلاق شامل نشان گره‌ای تازگی، قابلیت تولید، حساسیت، شهود، تمرکز و اکتشاف است. بعد دوم تخیل بارآور است که شامل نشان گره‌ای اثربخشی، منطق جدلی، تبلور و انتقال است. شیوه پاسخ‌دهی به این صورت است که آزمودنی جواب را در یک طیف 6 درجه‌ای از نوع لیکرت (از کاملاً مخالف=1 تا کاملاً موافقم=6) انتخاب می‌کند. کمترین و بیشترین نمره فرد در این پرسش‌نامه 10و60 می‌باشد.

در مطالعه کاظمیان (1399) به بررسی روایی و پایایی پرسش‌نامه پرداخته شده‌است و به این منظور برای سنجش پایایی طبق روش آلفای کرونباخ پایایی 82/0 حاصل شده و بر اساس روش روایی محتوایی، روایی را نیز قابل قبول گزارش نموده‌است. در این مطالعه پایایی بر اساس آلفای- کرونباخ 71/0 به‌دست‌آمده و روایی نیز بر اساس روش واگرا 68/0 بود که نشان دهنده اعتبار مناسب پرسش‌نامه بود.

 پرسش‌نامه تجارب حافظه

در این پژوهش از پرسش‌نامه تجارب حافظه- فرم کوتاه (MEQ- SF) استفاده شد که این مقیاس خودگزارشی که توسط سوتین لاچتی (2016) طراحی شده‌است دارای 29 ماده است و 10 حوزه پدیدار شناختی حافظه شامل وضوح، انسجام، که دسترسی (امکان دست یابی)، جزئیات حسی، شدت برانگیختگی هیجانی، چشم‌انداز دیداری، چشم‌انداز زمان، اشتراک‌گذاری، جداسازی و ارزش‌گذاری را مورد اندازه گیری قرار می‌دهد. این مقیاس دارای ویژگی‌های روان سنجی مناسبی است. به‌طوری که میانگین آلفای کرونباخ برای این مقیاس 79/0 و همبستگی فرم کوتاه آن با فرم بلند نیز 95/0 گزارش شده‌است. در این مطالعه پایایی بر اساس آلفای کرونباخ 78/0 به‌دست آمد و روایی نیز براساس روش واگرا 73/0 بود که نشان دهنده اعتبار مناسب پرسش‌نامه بود.

روش تجزیه و تحلیل داده‌ها

با توجه به ماهیت پژوهش، سطح اندازه‌گیری متغیرها و فرضیه‌های پژوهش و در نظر گرفتن پیش فرض‌های موردنیاز برای هر روش آماری از آماره‌های توصیفی (از جمله: فراوانی، درصد، میانگین، انحراف‌معیار، چولگی و کشیدگی) و نمایش تصویری داده‌ها به‌کمک نمودارهای مناسب و شاخص‌های استنباطی (از جمله: روش‌های آماری تحلیل واریانس چند متغیری و رگرسیون) استفاده شد. داده‌ها در نرم‌افزار آماری 27SPSS- ثبت، پردازش و تحلیل شد.

یافته‌ها

تجزیه وتحلیل داده‌ها فرایندی چندمرحله‌ای است که طی آن داده‌هایی که از طریق به‌کارگیری ابزارهای جمع‌آوری در نمونه آماری فراهم آمده‌اند خلاصه، کد بندی و دسته بندی و در نهایت پردازش می‌شوند تا زمینه برقراری انواع تحلیل‌ها و ارتباط بین این داده‌ها به‌منظور آزمون فرضیه‌ها فراهم آید. در این فرآیند داده‌ها هم از لحاظ مفهومی و هم از جنبه تجربی پالایش می‌شوند و تکنیک‌های گوناگون آماری نقش به سزایی در استنتاج و تعمیم‌ها به عهده دارند (سرمد، 1392). تجزیه و تحلیل داده‌ها برای بررسی صحت و سقم فرضیات برای هر نوع تحقیق از اهمیت خاصی برخوردار است. امروزه در بیشتر تحقیقاتی که متکی بر اطلاعات جمع‌آوری‌شده از موضوع مورد تحقیق می‌باشد؛ تجزیه و تحلیل اطلاعات از اصلی‌ترین و مهمترین بخش‌های مختلف تحقیق محسوب‌می‌شود. داده‌های خام با استفاده از فنون آماری مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرند و پس از پردازش به‌شکل اطلاعات در اختیار استفاده‌کنندگان قرار می‌گیرند. داده‌ها توسط نرم‌افزار 27 SPSS مورد تجزیه ‌و تحلیل قرار گرفت و جداول داده‌های آماری ارائه می شود.

جدول 1. میانگین و انحراف‌معیار متغیر تخیل خلاق-بارآور بر اساس راست برتری و چپ برتری

جدول 1 نشان‌می‌دهد که نمره کل میانگین و انحراف‌معیار تخیل خلاق-بارآور در راست برترها به‌ترتیب 72/45 و 9/11 و در چپ برترها به‌ترتیب 63/43 و 04/11 بوده است.

جدول 2. میانگین و انحراف‌معیار متغیر حساسیت به پردازش حسی بر اساس راست برتری و چپ برتری

جدول 2 نشان‌می‌دهد که نمره کل میانگین و انحراف‌معیار حساسیت به پردازش حسی در راست برترها به‌ترتیب 21/152 و 483/6 و در چپ برترها به‌ترتیب 19/172 و 875/8 بوده ‌است.

جدول 3. میانگین و انحراف‌معیار متغیر تجارب حافظه براساس راست برتری و چپ برتری

جدول 3 نشان‌می‌دهد که نمره کل میانگین و انحراف‌معیار متغیر تجارب حافظه در راست برترها به‌ترتیب 6/217 و 87/59 و در چپ برترها، 7/173 و 15/50 بوده‌ است.

جدول 4. نتیجه آزمون شایپرو- ویلکز برای طبیعی بودن توزیع نمرات

نتایج جدول 4 آزمون شاپیرو ولی از تک‌نمونه‌ای را نشان‌ می‌دهد که همان‌گونه که مشاهده می‌شود، توزیع نمرات متغیرهای پژوهش با 95 درصد اطمینان طبیعی است. از آن‌جایی که سطوح معناداری آماره‌های نرمال بودن بزرگ‌تر از 05/0 هستند، لذا توزیع نمرات دارای توزیع نرمال است. براین اساس می‌توان از آزمون پارامتریک تحلیل واریانس چند متغیره استفاده نمود و نتایج حاصل از آن قابلیت اطمینان را دارد.

جدول5. نتیجه آزمون چولگی و کشیدگی برای نرمال بودن توزیع نمرات

 جدول 5 نتیجه آزمون چولگی و کشیدگی برای نرمال بودن توزیع نمرات را نشان‌داده که جدول فوق نشان‌می‌دهد، برای برقراری فرض نرمال بودن داده‌ها باید شاخص‌های چولگی و کشیدگی نباید بیشتر از 1± باشد. از آن‌جایی‌که شاخص‌های مربوط به چولگی و کشیدگی متغیرهای این پژوهش خارج از محدوده 1± نیست. براین اساس می‌توان از آزمون پارامتریک تحلیل واریانس چند متغیره استفاده نمود و نتایج حاصل از آن قابل اطمینان است.

جدول 6. نتیجه آزمون لوین مبنی بر پیش‌فرض همگنی واریانس‌های بین گروهی

براساس داده‌های جدول 6 نتایج آزمون لوین نشان داده‌ است که چون سطح معناداری به‌دست آمده بزرگ‌تر از 05/0 می‌باشد، بنابراین دو گروه راست برتری و چپ برتری از نظر واریانس تفاوت معناداری ندارد و این نشان‌دهنده همگنی بین واریانس‌های دو گروه است. لذا این مفروضه برقرار است، براین اساس می‌توان از آزمون پارامتریک برای تحلیل واریانس چند متغیره استفاده نمود و نتایج حاصل از آن قابل اطمینان است.

جدول 7. نتایج آزمون باکس مبنی بر همگنی ماتریس‌های واریانس-کوواریانس

براساس داده‌های جدول 7 نتایج این آزمون نشان‌می‌دهد که چون سطح معناداری به‌دست آمده از مقدار 05/0 بزرگ‌تر می‌باشد، بنابراین داده‌های پژوهش فرض همگنی ماتریس‌های واریانس- کوواریانس را زیر سؤال نبرده و لذا این پیش‌فرض نیز رعایت شده‌است. بر این اساس برای تحلیل فرضیه پژوهش می‌توان از آزمون پارامتریک تحلیل واریانس چند متغیره استفاده نمود و نتایج آن قابل اطمینان است.

فرضیه: حساسیت به پردازش حسی، تخیل خلاق-بارآور و تجارب حافظه براساس دست برتری در دانش‌آموزان دختر دوره دوم متوسطه، به‌طور معنی‌داری متفاوت است.

جدول 8. خلاصه آزمون‌های چند متغیر متغیرهای پژوهش در دو گروه راست برترها و چپ برترها

با توجه به جدول 8 مقدار آزمون‌های چندگانه به‌ویژه ویل کز لامبدا  (456/0) و F محاسبه‌شده  (602/9) می‌توان فرض پژوهش را مورد تأیید قرار داد. به‌عبارت دیگر در دو گروه از دانش‌آموزان دختر (چپ برتر و راست برتر) تفاوت معناداری وجود دارد. در ادامه اثرات بین آزمودنی متغیرهای پژوهش به‌صورت تفکیکی با استفاده از تحلیل واریانس چند متغیره در جدول 4- 9 آمده‌است.  

جدول 9. نتایج بین آزمودنی در متن تحلیل واریانس چند متغیره متغیرهای پژوهش در دو گروه راست برترها و چپ برترها

نتایج جدول 9 نشان‌داد بین تجارب حافظه 002/0=P و 493/69 = F، تخیل خلاق-بارآور 006/0=P و  423/48 = F و حساسیت به پردازش حسی 003/0=P و  453/52F= در دختران راست برتر و چپ برتر تفاوت وجود دارد. لذا می‌توان گفت میزان تخیل خلاق-بارآور و تجارب حافظه در راست برترها و میزان حساسیت به پردازش حسی در چپ برترها، بیشتر بوده‌است. براین اساس فرضیه اصلی پژوهش مبنی بر این‌که حساسیت به پردازش حسی، تخیل خلاق-بارآور و تجارب حافظه براساس دست برتری در دانش‌آموزان دختر دوره دوم متوسطه، به‌طور معنی‌داری متفاوت است، تأیید می‌شود.

نتیجه گیری و بحث

پژوهش حاضر با هدف مقایسه حساسیت به پردازش حسی، تخیل خلاق- بارآور و تجارب حافظه بر اساس دست برتری در آموزش مجازی دانش‌آموزان دختر متوسطه دوره دوم شهر اشتهارد انجام شد. نتایج حاصل از تحلیل واریانس چند متغیری نشان داد که بین تجارب حافظه 002/0=P و 493/69 = F، تخیل خلاق- بارآور 006/0=P و 423/48= F و حساسیت به پردازش حسی 003/0=P و  453/52F= در دختران راست برتر و چپ برتر تفاوت وجود دارد. لذا می‌توان گفت میزان تخیل خلاق-بارآور و تجارب حافظه در راست برترها و میزان حساسیت به پردازش حسی در چپ برترها، بیشتر بوده است. بر این اساس فرضیه پژوهش مبنی بر اینکه حساسیت به پردازش حسی، تخیل خلاق-بارآور و تجارب حافظه بر اساس دست برتری در آموزش مجازی دانش‌آموزان دختر دوره دوم متوسطه، به‌طور معنی داری متفاوت است، تأیید می‌شود. این نتایج با پژوهش‌های هلینگ وراث (2021)، ویلیام، کار و بلاگرو (2021)، چونگ، ژانگ، یائو و ژنو (2022)، ریچل و همکاران (2021)، درخشان، معتمد زاده، طاهرپور، گل محمدی، بابامیری و فرهادیان (1398)، رحیمی، علیپور، زارع و عرفانی (1395)، گیبسون، فورد و رابینسون (2022) امیری، عیسی زادگان، یعقوبی و عبدالهی (1396)، خانقلی، نمازی زاده، نصری و واعظ موسوی (1400)، همخوانی دارد.

در خصوص تبیین باید گفت، دست برتری یک اولویت زیستی یا طبیعی در ترجیح غالب استفاده از یک دست در انجام تکالیف عملکردی است که بستگی به نیمکره غالب مغز دارد. اگر افراد، اغلب اوقات از دست راست خود استفاده می‌کنند، به آن‌ها راست دست و در صورت ترجیح دست چپ به آن‌ها چپ دست گفته‌می‌شود و اگر در طول زمان از هر دو دست به‌طور یکسان و تقریباً به میزان مساوی استفاده کند، دوسو توان گفته‌می‌شود (ابهریان، عشایری، گلفام و جهان، 1399). دلیل این‌که چرا برتری جانبی اتفاق می‌افتد هنوز مشخص نیست ولی ثابت شده‌است که نیمکره‌های مغزی از لحاظ ساختاری و عملکرد تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند، در نتیجه هر کدام برای کارکردهای شناختی خاصی تخصص‌یافته‌اند (گیبسون، فورد و رابینسون^[33]، 2022). به‌عنوان مثال مطالعات پیر پاول بروکا^[34] که اختلال مغزی آفازی را تشخیص داد، زبان انسان را محدود به نیمکره چپ مغز تعریف کرد و مطالعات بالینی زیادی تخصص نیمکره راست را در انواع فرایندهای شناختی غیرکلامی دیداری- فضایی نشان‌می‌دهد. هر چند این تخصص یافتگی مطلق نیست (چونگ، ژانگ، یائو و ژنو^[35]، 2022). دست برتری گاهی توانمندی‌های خاصی در اختیار افراد قرار می‌دهد که در این مطالعه نقش دست برتری در متغیرهای تحت مطالعه بررسی شده‌است و مطالعه‌هایی نیز همخوانی این مبحث را تأیید کردند از جمله هلینگ وراث (2021) در مطالعه‌ای به بررسی رابطه تخیل بارآور و ارتباط آن با چپ‌دستی پرداختند. نتایج این مطالعه نشان داده است که بین تخیل بارآور و ارتباط آن با چپ‌دستی، رابطه وجود دارد. همچنین ویلیام، کار و بلاگرو (2021) در مطالعه‌ای خصوص بررسی حساسیت پردازش حسی و تخیل بارآوری و ارتباط آن با چپ‌دستی نشان داده‌اند، حدود 28 درصد افراد جامعه به‌دلیل پردازش متفاوت مغز خود، حساسیت بیشتری نسبت به محرک‌های بیرونی و درونی داشته و لذا از قابلیت دست برتری در دست چپ برخوردارند و این افراد حساسیت پردازش حسی و تخلیل بارآور بیشتری دارند. نیز چونگ، ژانگ، یائو و ژنو (2022) در مطالعه‌ای نقش دست برتری در ایجاد حافظه و تخیل را بررسی نموده‌است. در این مطالعه به بررسی بسیاری از دانشجویان این نتایج حاصل شد که بین دست برتری و حافظه و تخیل رابط معنادار دیده‌ می‌شود. نیز ریچل و همکاران (2021) در مطالعه‌ای خصوص بررسی حساسیت پردازش حسی و ارتباط آن با چپ‌دستی نشان داده‌اند، حدود 20 تا 35 درصد افراد جامعه به‌دلیل پردازش متفاوت مغز خود، حساسیت بیشتری نسبت به محرک‌های بیرونی و درونی از نوع مثبت و منفی نشان می‌دهند و نیز نتایج نشان داده است که بین چپ‌دستی و حساسیت پردازش حسی ارتباط مثبت دیده‌می‌شود. همچنین درخشان، معتمد زاده، طاهرپور، گل محمدی، بابامیری و فرهادیان (1398) در مطالعه‌ای به بررسی نقش دست برتری در اثرات ناشی از صدای با فرکانس پایین بر عملکردهای شناختی دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی همدان، پرداختند. نتایج این مطالعه نشان‌می‌دهد که مواجهه با صدا فرکانس پایین در مولفه‌های عملکردهای شناختی شرکت‌کنندگان تأثیرگذار بود و همچنین بین افزایش تراز صوت و مؤلفه‌های عملکردهای شناختی با دست برتری رابطه معناداری وجود دارد. حین مواجهه با صدا افراد دو سوء توان مؤلفه‌های عملکردهای شناختی بالاتری داشتند. بر این اساس در پست‌های کاری و وظایف شغلی حساس که نیازمند استفاده از عملکردهای شناختی هستند اثر دست برتری افراد باید مد نظر قرار گیرد. همچنین گیبسون، فورد و رابینسون (2022) در پژوهشی به بررسی رابطه دست برتری با فرایندهای شناختی و حافظه پرداخته‌است. نتایج این مطالعه نشان داده است، دست برتری می‌تواند در بسیاری از فرایندهای شناختی مانند حافظه مؤثر باشد. همچنین علیپور، امینی و ذکاوت (1394) در مطالعه‌ای به مقایسه مؤلفه‌های خلاقیت بین دانش‌آموزان راست‌دست، چپ‌دست و دوسو توان پرداختند. نتایج نشان داد، خلاقیت و مؤلفه‌های آن در افراد دوسو توان و چپ‌دست نسبت به راست‌دست‌ها بالاتر است، لذا می‌توان گفت که تحریک نیمکره راست و تعامل بیشتر دو نیمکره در خلاقیت افراد تأثیرگذارند. بر این اساس، نخعی مقدم (1388) در مطالعه‌ای نشان دادند که بین چپ برترها و راست برترها در پردازش اطلاعات هیجانی (تصاویر هیجانی) تفاوت معناداری وجود دارد. همچنین بین چپ برتر ها و راست برتر ها در پردازش اطلاعات هیجانی منفی هم تفاوت معنی داری مشاهده شد. از طرف دیگر بین دختران و پسران در پردازش اطلاعات هیجانی (تصاویر هیجانی) مثبت تفاوت معنی داری وجود داشت. نیز خانقلی، نمازی زاده، نصری و واعظ موسوی (1400) در مطالعه‌ای نشان داد، بین عملکرد حافظه حرکتی در مرحله پیش آزمون با هر یک از مراحل اکتساب، یادداری فوری و یادداری تأخیری تفاوت معنادار است. مقایسه میانگین‌ها نشان داد میانگین عملکرد حافظه حرکتی جوانان در آزمون یادداری تأخیری بهتر از آزمون یادداری فوری، اکتساب و پیش آزمون بود. مقایسه‌های زوج بین گروه‌ها نشان داد آزمودنی‌های گروه‌های آزمایشی چپ دست تجربی در مراحل اکتساب، یادداری فوری و یادداری تأخیری عملکرد حافظه حرکتی بهتری نسبت به گروه‌های دیگر داشتند.

به‌طور کلی بر اساس یافته‌های پژوهش می‌توان پیشنهاد داد، نوع دست برتری را یک عامل مهم و اثرگذار در شکل دهی سایر توانایی‌های دانش‌آموزان در فضای آموزش مجازی مورد توجه قرار داد و انتظار داشت که دست برتری باعث تفاوت در میزان حساسیت به پردازش حسی، تخیل خلاق- بارآور، تجارب حافظه، خواهد شد.

تعارض منافع

بنابر اظهار نویسندگان این مقاله تعارض منافع ندارد

[1]-  Rossi

[2] -Yilmaz

[3] -Handedness

[4] -Liu, Gorgievski, Qi & Paas

[5]- Gibson, E. C. Ford, L & Robinson, G

[6] - Pierre Paul Broca  

[7] - Haddad, Haddad & Nagpal

[8] -Cheong, C. M. Zhang, J. Yao, Y & Zhu, X

[9] - Linn, Davis & Bell

[10] - Reichel, V.

[11]- Kaitaro, T

[12] - Sensory processing sensitivity

[13] - Zhou  & Zhou

[14] - El Bouk, van Geel & Vedder

[15] - Autism spectrum disorders

[16] - Mary-Krause, M., Bustamante, J. J. H., Collard, L., & Melchior, M

[17] - Voldsund & Bragelien

[18] - Imagination

[19]- Ispir, Elibol & Sonmez

[20] - creative-productive imagination

[21] - Nowakowski, M

[22] - Naderi, Monavvarifard & Salehi

[23] - Vygotsky

[24] - Zampetakis, Kafetsios & Moustakis

[25] - Postigo

[26] - Hellwig, S., & Roth, M

[27] - Ozsungur

[28] - Pathak & Muralidharan

[29] - Kaya, Eryilmaz & Yuksel

[30] - Liu

[31] - Lahdenperä, Rämö & Postareff

[32] - Haddad, Haddad & Nagpal

[33] . Gibson, E. C. Ford, L & Robinson, G

[34] . Pierre Paul Broca  

[35].  Cheong, C. M. Zhang, J. Yao, Y & Zhu, X