نقش استرس مادران در مشکلات رفتاری- عاطفی فرزندان با نقش میانجی‌گری عملکرد تربیتی- فرهنگی خانواده

مقدمه

در سال‌های اخیر، واکنش‌های عاطفی مانند اضطراب، تحریک‌پذیری و رفتار‌های تهاجمی، به‌عنوان مشکلات رفتاری و عاطفی در فرزندان توجه بالینی را به خود جلب کرده‌اند.

 مشکلات عاطفی و رفتاری به افسردگی ناشی از دلایل نامعلوم، ناراحتی یا موانع بین‌فردی و پاسخ به ترس و ناراحتی‌های جسمی مختلف اشاره دارد که به صورت خلق‌وخوی و رفتاری نامناسب نشان داده می‌شود. مشغله کاری در جامعه مدرن زمان فعالیت‌های والدین و فرزندان بسیاری از خانواده‌ها را به خود اختصاص داده است. در خانواده‌هایی با وضعیت اقتصادی ضعیف، شکایات و نگرانی‌های والدین در مورد شرایط زندگی می‌تواند به‌طور نامحسوس به فرزندان منتقل شود و باعث ایجاد احساسات بدی مانند حقارت و فرار در فرزندان شود. برخی از والدین ممکن است فاقد مهارت‌های مؤثر ارتباطی و حل مسأله باشند که مانع از تعامل آن‌ها با فرزندان خود به شیوه‌ای باز، حمایتی و درک‌کننده می‌شود (فو^[1] و همکاران، 2024).

استرس مادران یکی از مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده سلامت روانی–هیجانی فرزندان است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد فشارهای روانی مادر با افزایش مشکلات رفتاری و عاطفی فرزندان مانند اضطراب، پرخاشگری و مشکلات توجه همراه است. با وجود این، همه فرزندانِ مادرانِ پُر استرس به یک اندازه دچار آسیب نمی‌شوند و کیفیت عملکرد خانواده، از جمله سبک‌های تربیتی، الگوهای ارتباطی و سرمایه فرهنگی–تربیتی، می‌تواند در تضعیف یا تشدید این پیامدها نقش اساسی داشته باشد. برخی مطالعات نیز تأکید کرده‌اند که متغیرهای خانوادگی، از جمله نحوه کارکرد نظام خانواده و شیوه‌های فرزندپروری، حلقه واسط مهمی بین استرس والدین و مشکلات هیجانی–رفتاری فرزندان هستند؛ با این حال، نقش عملکرد فرهنگی–تربیتی خانواده به عنوان یک سازه متمایز در این رابطه کمتر به‌صورت تجربی بررسی شده است. از این رو، تبیین الگوی تأثیر استرس مادران بر مشکلات رفتاری–عاطفی فرزندان با در نظر گرفتن نقش میانجی عملکرد فرهنگی–تربیتی خانواده می‌تواند به شناسایی سازوکارهای زمینه‌ساز آسیب کمک کند و راهبردهای پیشگیرانه و مداخله‌ای کارآمد برای ارتقای سلامت روان فرزندان و بهبود سیاست‌های حمایت از خانواده ارائه دهد.

مادرانی که در معرض سطوح بالای استرس قرار دارند، معمولاً از الگوهای ناکارآمد تربیتی استفاده می‌کنند یا در برقراری ارتباط مؤثر با فرزندان خود با دشواری مواجه می‌شوند (کینان[2] و همکاران، 2009). چنین شرایطی ممکن است به افزایش مشکلاتی نظیر اضطراب، پرخاشگری، کناره‌گیری اجتماعی یا ناپایداری هیجانی در فرزندان منجر شود. با این حال، عملکرد تربیتی فرهنگی خانواده می‌تواند در این رابطه نقش واسطه‌ای ایفا کند و مسیر انتقال تأثیرات منفی استرس مادران بر فرزندان را تعدیل نماید. به نظر می‌رسد خانواده‌هایی که از الگوهای تربیتی فرهنگی منسجم، مبتنی بر احترام متقابل، همدلی، و ارزش‌های اخلاقی بهره‌مند هستند، مقاومت بیشتری در برابر اثرات مخرب استرس والدین دارند.عملکرد تربیتی و فرهنگی خانواده به‌مثابه سازوکاری میانجی، نحوه انتقال ارزش‌ها، باورها و شیوه‌های مقابله با استرس را از والدین به فرزندان تنظیم می‌کند و بر چگونگی بروز یا کنترل مشکلات رفتاری و عاطفی آنان اثرگذار است (چن و همکاران، 2019).

 نوجوانی یک دوره دگرگون‌کننده است که با تغییرات سریع بیولوژیکی، شناختی و اجتماعی مشخص می‌شود که نه تنها هویت و خودمختاری را شکل می‌دهد، بلکه زمینه را برای عملکرد روانی-اجتماعی آینده نیز فراهم می‌کند (ویلیامز^[4] و همکاران، 2025؛ لَد^[5]، 2022). این مرحله به دلیل تأثیر متقابل تأثیرات فرهنگی، رشدی و زمینه‌ای ذاتاً پیچیده باقی می‌ماند (پولمان^[8] و همکاران، 2025). بلوغ عصبی نوجوانی مستعد خطرپذیری و افزایش رفتار‌های تکانشی است (فلامانت^[9] و همکاران، 2024؛ جیمنز^[10] و همکاران، 2023). همزمان، نوجوانان با مذاکره برای افزایش استقلال در حالی که هنوز به حمایت خانوادگی متکی هستند، تغییرات قابل‌توجهی در نقش‌های اجتماعی و پویایی خانواده تجربه می‌کنند (سیسک و گی^[11]، 2022). این فرآیند دوگانه جدایی و ارتباط می‌تواند چالش‌های رفتاری را ایجاد کند که در دو حوزه اصلی آشکار می‌شود: رفتارهای درونی (مانند اضطراب، افسردگی و کناره‌گیری اجتماعی) و رفتارهای بیرونی، ازجمله پرخاشگری، سرپیچی و قانون‌شکنی (عسکری^[12] و همکاران، 2022؛ پیترسون^[13]، 2024). رفتارهای بیرونی اغلب با ناسازگاری اجتماعی طولانی مدت، جرم و جنایت و مشکلات در عملکرد شغلی مرتبط هستند (مازا^[14] و همکاران، 2025؛ یو^[15] و همکاران، 2024).

اگرچه آسیب‌‌های روانی والدین با سازگاری نوجوانان مرتبط است، اما نقش مادر به‌عنوان تنظیم‌کننده هیجانات و رفتارهای عاطفی فرزندان پررنگ‌تر است (سورو^[16] و همکاران، 2023؛ لین و گاو^[17]، 2024). ازاین‌رو، علائم افسردگی، اضطراب و استرس مادرانه ممکن است به‌طور مستقیم از طریق مدل‌سازی راهبردهای تنظیم هیجان ناسازگارانه و به‌طور غیرمستقیم با برهم‌زدن جو عاطفی خانواده، تأثیرات شدیدی بر رفتار نوجوانان داشته باشد. بررسی آسیب‌شناسی روانی مادر به‌طور جداگانه به ما این امکان را می‌دهد که (الف) سهم منحصربه‌فرد آن را فراتر از پریشانی عمومی والدین روشن کنیم و (ب) مسیر‌های مکانیکی را آزمایش کنیم، مانند اختلال در عملکرد خانواده، که از طریق آن علائم روحی روانی مادر به مشکلات بیرونی در فرزندان تبدیل می‌شود (کرونوپولو^[18] و همکاران، 2025).

عملکرد خانواده از مؤلفه‌های حیاتی در زمینه رشد نوجوانی محسوب می‌شود. کیفیت تعاملات خانوادگی، از جمله الگو‌های ارتباطی، ارتباط عاطفی و استراتژی‌های حل تعارض، می‌تواند اثرات آسیب‌ روانی مادر بر رفتار نوجوانان را مهار یا تشدید کند (لین^[30] و همکاران، 2022؛ لو^[31] و همکاران، 2024). سطوح بالای انسجام خانواده و عملکرد انطباقی تأثیر منفی پریشانی والدین را کاهش می‌دهد، در حالی که محیط‌های ناکارآمد خانواده که با درگیری زیاد و ارتباط ضعیف مشخص می‌شوند، ممکن است خطر مشکلات رفتاری را در نوجوانان افزایش دهند (مک^[32] و همکاران، 2024؛ بانا^[33] و همکاران، 2021). چارچوب‌های نظری، مانند نظریه سیستم‌های خانواده، بر اهمیت مشاهده رفتار فردی در چارچوب کل واحد خانواده تأکید می‌کنند، زیرا رفاه یک عضو با عملکرد کل سیستم وابسته است (اورباناسکاگروز^[34] و همکاران، 2024).

طاهرخانی (1402) در پژوهشی با عنوان «رابطه عملکرد خانواده با مشکلات رفتاری نوجوانان دختر و پسر» به این نتیجه رسید که بین عملکرد خانواده و مشکلات رفتاری نوجوانان رابطه معنی‌داری در جهت منفی وجود دارد. احمدی و خانی چلکاسری (1401) در پژوهشی با عنوان «نقش خانواده در مشکلات رفتاری نوجوانان» نشان دادند که خانواده از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻮاﻣﻞ زﻣﯿﻨﻪ ﺳﺎز در ﺑﺮوز ﻣﺸﮑﻼت رﻓﺘﺎری ﻧﻮﺟﻮاﻧﺎن است و ایجاد ﭘﯿﻮﻧﺪﻫﺎی ﻋﺎﻃﻔﯽ و ﺑﺮﻗﺮاری راﺑﻄﻪ ﺗﻮأم ﺑﺎ ﺻﻤﯿﻤﯿﺖ ﺑﻪﻋﻼوه اﺳﺘﻔﺎده از ﺳﺒﮏ ﻓﺮزﻧﺪﭘﺮوری ﻣﻘﺘﺪراﻧﻪ، ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ اﺣﺘﻤﺎل ﺑﺮوز ﻣﺸﮑﻼت رﻓﺘﺎری در ﻧﻮﺟﻮاﻧﺎن را ﮐﺎﻫﺶ دﻫﺪ. کرونوپولو و همکاران (2025) در پژوهشی با عنوان «آسیب‌شناسی روانی مادر و عملکرد خانواده به‌عنوان پیش‌بینی‌کننده‌های رفتار بیرونی در نوجوانان: مطالعه مقطعی در یونان» به این نتیجه رسیدند که استرس مادر با عملکرد تربیتی خانواده و مشکلات رفتاری عاطفی نوجوانان مرتبط است. بیلگیلی کاراباکاک و همکاران (2025) در پژوهشی با عنوان «متغیر‌های که بر استرس والدین و مشکلات عاطفی و رفتاری نوجوانان تأثیر می‌گذارند» نشان دادند روابط بین استرس والدین، پویایی والد-کودک و مشکلات رفتاری عاطفی فرزندان پیچیده و دوطرفه است. فو و همکاران (2024) در پژوهشی با عنوان «رابطه بین استرس والدین و مشکلات رفتاری و عاطفی در کودکان پیش‌دبستانی: تحلیل اثر واسطه‌ای» نشان دادند بین استرس والدین و مشکلات رفتاری/عاطفی در کودکان پیش‌دبستانی همبستگی مثبت وجود دارد و تربیت خانوادگی والدین واسطه این رابطه است. آلسارو (2024) در پژوهشی با عنوان «مدیریت خانواده، مدیریت زمان، مشکلات کار- خانواده والدین و استراتژی‌های کار- خانواده در طول زمان» نشان داد که استرس والدین بر مشکلات رفتاری عاطفی فرزندان تأثیرگذار است. وانگ و همکاران (2024) در پژوهشی با عنوان «بررسی ارتباط رفتار و مشکلات هیجانی کودکان پیش‌دبستانی با رفتارهای فرزندپروری والدین» به این نتیجه رسیدند که حمایت والدین، مشکلات رفتاری و عاطفی فرزندان را کاهش می‌دهد و تربیت خصمانه مشکلات رفتاری و عاطفی فرزندان را افزایش می‌دهد.

مطالعات نشان می‌دهند که بین استرس والدین و علائم هیجانی فرزندان و مشکلات رفتاری همبستگی مثبتی وجود دارد (ریباس^[37] و همکاران، 2024) و استرس والدین به‌طور قابل توجهی بر شیوه‌های فرزندپروری در زمینه‌های فرهنگی مختلف تأثیر می‌گذارد (میروساولیویچ و سابلیچ[42]، 2025).

علی‌رغم پژوهش‌های گسترده در زمینه‌های عمدتاً غربی، شکاف قابل توجهی در مطالعاتی وجود دارد که این روابط پیچیده را در محیط‌های خاص فرهنگی بررسی می‌کنند. در ایران، پژوهش‌ها اغلب استرس فرزندپروری را مستقیماً با مشکلات رفتاری کودکان مرتبط می‌دانند و نقش میانجی عملکرد تربیتی-فرهنگی (مانند کیفیت روابط خانوادگی و الگوهای فرهنگی) نادیده گرفته شده؛ مثلاً در مطالعه شیرالی‌نیا (1398)، واسطه‌گری کیفیت رابطه مادر-کودک بررسی شد، اما بدون تأکید بر جنبه‌های فرهنگی. همچنین مطالعات عمدتاً توصیفی یا نیمه‌تجربی متمرکز بر مادران کودکان خاص (پیش‌دبستانی یا دارای اختلال) هستند و تعمیم‌پذیری به کل جامعه را ندارند؛ به‌طور مثال پژوهش صمدی[43] و همکاران (۲۰۲۵) بر کیفیت زندگی والدین تمرکز دارد، اما عوامل فرهنگی میانجی را نادیده می‌گیرد. پرداختن به این شکاف برای توسعه مداخلات مرتبط با زمینه و خانواده بسیار مهم است. علاوه بر این، پژوهش‌های قبلی بر وابستگی متقابل عاطفی بین مادران و فرزندان نوجوان آن‌ها تأکید کرده است. حالات عاطفی مادر می‌تواند نحوه تعامل نوجوانان با دیگران را شکل دهد. تأکید فرهنگی ایران بر وابستگی متقابل خانوادگی ممکن است هم بر بیان مشکلات رفتاری نوجوانان و هم بر تأثیر سلامت روان والدین تأثیر بگذارد. بنابراین، آسیب‌شناسی روانی مادر و عملکرد خانواده هنگام بررسی پیامد‌های رفتاری نوجوانان در زمینه فرهنگی اجتماعی ایران اهمیت ویژه‌ای دارد و درک نحوه تعامل این متغیر‌ها در خانواده‌های ایرانی می‌تواند استراتژی‌های پیشگیرانه و مداخله‌ای پاسخگوتر فرهنگی را ارائه دهد.

با توجه به آنچه گفته شد، هدف کلی پژوهش حاضر، بررسی روابط متقابل استرس مادران، رفتار‌های نوجوانان و عملکرد خانواده در نمونه‌ای از نوجوانان ایرانی و مادران آن‌ها است و به طور خاص، به دنبال پاسخ به سؤال‌های زیر است: (1) آیا استرس مادران بر مشکلات رفتاری عاطفی فرزندان تأثیرگذار است؟ (2) آیا استرس مادران بر عملکرد تربیتی–فرهنگی آن‌ها تأثیرگذار است؟ (3) آیا عملکرد تربیتی–فرهنگی والدین بر مشکلات رفتاری عاطفی فرزندان تأثیرگذار است؟ و (4) آیا نقش میانجی عملکرد تربیتی–فرهنگی والدین معنی‌دار است؟

شکل 1. مدل مفهومی پژوهش

روش

پژوهش حاضر از نظر هدف، جزء پژوهش‌های کاربردی و از نظر اجرا و شیوه جمع‌آوری داده‌ها توصیفی - همبستگی است. جامعه آماری پژوهش شامل 280 دانش‌آموز دختر مدارس متوسطه اول و دوم شهرستان صحنه که به مشاوران مدرسه مراجعه کرده بودند و مادران آن‌ها بود. برای انتخاب نمونه به دلیل محدودیت دسترسی به کل جامعه آماری (به ویژه مادران) با استفاده از فرمول کوکران و نمونه‌گیری در دسترس تعداد 162 نفر به‌عنوان نمونه انتخاب شدند. این روش در پژوهش‌های کاربردی مشاوره‌ای رایج است و تعمیم‌پذیری را با حجم نمونه کافی (۱۶۲ نفر بر اساس کوکران) جبران می‌کند. به این صورت که دانش‌آموزان پرسش‌نامه عملکرد تربیتی و فرهنگی را تکمیل کردند و مادران آن‌ها پرسش‌نامه‌های استرس والدین و مشکلات رفتاری عاطفی را تکمیل کردند تا هم‌زمانی داده‌ها حفظ شود و سوگیری کاهش یابد. این توزیع هدفمند، تمرکز بر زوج مادر-فرزند را تضمین کرد.

ابزارها

برای گردآوری داده‌ها از سه پرسش‌نامه استفاده شد. الف: پرسش‌نامه سنجش استرس والدینی آبدین^[44] (1995)- فرم کوتاه: این پرسش‌نامه دارای 36 سؤال و 3 مؤلفه شامل آشفتگی والدینی، تعاملات ناکارآمد والد- فرزند و ویژگی‌های کودک مشکل‌آفرین می‌باشد و بر اساس طیف پنج درجه‌ای لیکرت تنظیم شده است. در پژوهش شیرزادی و همکاران (1393) روایی محتوایی، صوری و ملاکی این پرسش‌نامه مناسب ارزیابی شده است. آنان ضریب آلفای کرونباخ بین 59/0 تا 86/0 و همچنین ضریب اعتبار بازآزمایی در طول 16 روز بعد از اجرای دور اول را بین 92/0 تا 97/0 گزارش کرده‌اند. ب: سیاهه رفتاری کودک و نوجوان آخنباخ^[45] (1991) – فرم والدین: این پرسش‌نامه مشکلات کودکان و نوجوانان را می‌سنجد. دارای 113 سؤال و 8 مؤلفه اضطراب/ افسردگی، انزوا/ افسردگی، شکایت‌های جسمانی، مشکلات اجتماعی، مشکلات تفکر، مشکلات توجه، نادیده گرفتن قواعد و رفتار پرخاشگرانه می‌باشد و بر اساس طیف سه درجه‌ای لیکرت تنظیم شده است. در پژوهش روانبخش (1397) روایی محتوایی، صوری و ملاکی این پرسش‌نامه مناسب ارزیابی شده است و پایایی آن بالای 7/0 برآورد شده است. ج: پرسش‌نامه عملکرد تربیتی و فرهنگی خانواده: این پرسش‌نامه توسط بابایی‌فرد (1400) ساخته شده است و دارای 7 سؤال و بدون مؤلفه است. نمره‌گذاری پرسش‌نامه بصورت طیف لیکرت 5 نقطه‌ای می‌باشد. در پژوهش بابایی‌فرد (1400) روایی صوری و محتوایی این مقیاس توسط اساتید دانشگاه مورد تأیید قرار گرفته و پایایی آن به روش آلفای کرونباخ 83/0 گزارش شده است. در این پژوهش برای محاسبه روایی و پایایی پرسش‌نامه‌ها از PLS-SEM algorithm استفاده شد که هر سه پرسش‌نامه از روایی و پایایی مناسب برخوردار بودند. مقدار روایی و پایایی در جدول شماره 2 بخش یافته‌ها گزارش شده است.

برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها در بخش آمار توصیفی از نرم‌افزار SPSS 27 و در بخش آمار استنباطی از روش مدل‌سازی معادلات ساختاری با روش کمترین مجذورات جزئی^[46] و نرم‌افزار Smart-PLS نسخه 4 استفاده شده است.

یافته‌ها

در بخش توصیفی ابتدا در جدول شماره 1 مقدار میانگین، انحراف استاندارد و وضعیت توزیع داده‌ها ارائه شده است.

همان‌طور که در جدول (1) مشاهده می‌شود میانگین و انحراف معیار متغیر استرس 49/148 و 41/21، عملکرد تربیتی فرهنگی 06/14 و 74/5 و مشکلات رفتاری عاطفی 57/114 و 89/41 است. همچنین مقدار آماره کولموگروف - اسمیرنوف در همه متغیر‌ها معنی‌دار است، یعنی غیرنرمال است؛ بنابراین از نرم‌افزار آماری اسمارت پی ال اس^[47] نسخه چهار برای تحلیل داده‌ها استفاده شد.

 برای بررسی کفایت و مناسب بودن مدل مفهومی پژوهش از تحلیل معادلات ساختاری استفاده شد. در تدوین مدل اولیه مجموعاً تعداد 156 گویه (36 گویه برای متغیر استرس، 113 گویه برای متغیر مشکلات رفتاری عاطفی و 7 گویه برای متغیر عملکرد تربیتی فرهنگی) وارد شد. همه گویه‌ها از بار عاملی مناسب برخوردار بودند؛ لذا هیچ گویه‌ای حذف نشد. قبل از بررسی فرضیه‌های پژوهش روایی و پایایی سازه‌ها کنترل شدو در ادامه نیز مدل ساختاری پژوهش و معناداری ضرایب مسیر به دست آمده نیز مورد بررسی قرار گرفت. به منظور بررسی دقیق روایی سازه، روایی افتراقی، شاخص‌های آلفای کرونباخ، CR و AVE محاسبه شد که نتایج در جدول شماره 2 ارائه شده است.

همان‌طور که مشاهده می‌شود همه مقادیر به دست آمده برای آلفای کرونباخ، پایایی ترکیبی و متوسط واریانس استخراج شده از حد آستانه‌ای مشخص شده بیشتر است؛ بنابراین نتیجه گرفته می‌شود پایایی و روایی همگرای مدل مورد تأیید است. برای بررسی روایی افتراقی از معیار فورنل و لارکر^[48] (1981) استفاده گردید؛ به این ترتیب اگر ریشه دوم (جذر) مقادیر میانگین واریانس استخراجی^[49] (AVE) هر سازه بزرگتر از مقادیر همبستگی آن سازه با سازه‌های دیگر باشد روایی افتراقی تأیید می‌شود. همانگونه که مشاهده می‌شود، جذر متوسط واریانس استخراج شده برای تمامی سازه‌ها، بیشتر از همبستگی با سایر سازه‌ها است، به عبارت دیگر معیار فورنل و لارکر در تمامی سازه‌ها محقق شده است؛ بنابراین روایی افتراقی سازه‌ها به‌طور کامل تأیید می‌شود.

شکل 2: مدل ساختاری پژوهش بر اساس مقادیر ضرایب مسیر، t و بار‌های عاملی

شکل 3. مدل پژوهش بر اساس مقادیر ضرایب مسیر، سطح معناداری و بار‌های عاملی

در بخش مدل درونی، ارتباط بین متغیر‌های مکنون پژوهش مورد تحلیل قرار می‌گیرد. اولین معیار ارزیابی مدل درونی، ضرایب مسیر می‌باشند که به‌منظور بررسی معنی‌داری آن‌ها از رویه خودگردان‌سازی استفاده‌شده که این ضرایب به همراه مقدار آماره T متناظر خود، سطح معنی‌داری و همچنین فاصله اطمینان برای اثرات مستقیم و غیرمستقیم در جدول (3) آورده شده است. همانطور که در جدول (3) مشاهده می‌شود در سطح خطای 05/0 اثر مستقیم استرس بر عملکرد تربیتی فرهنگی (000/0=p، 886/0- =β)، منفی و معنی‌دار است. اثر مستقیم استرس بر مشکلات رفتاری عاطفی (010/0=p، 261/0=β)، مثبت و معنی‌دار است. اثر مستقیم عملکرد تربیتی فرهنگی بر مشکلات رفتاری عاطفی 000/0=p، 672/0- =β) منفی و معنی‌دار است. همچنین نتایج نشان می‌دهد اثر غیرمستقیم استرس بر مشکلات رفتاری عاطفی با نقش واسطه‌ای عملکرد تربیتی فرهنگی (000/0=p، 596/0=β) معنادار است. مقداره آماره سوبل نیز بزرگتر از 96/1 است یعنی نقش میانجی عملکرد تربیتی فرهنگی معنی‌دار است. دومین معیار ارزیابی مدل درونی، اندازه اثر(²f) می‌باشد که نشان‌دهنده تغییر در مقدار R² پس از حذف یک متغیر مکنون برون‌زای معین از مدل می‌باشد. کوهن (1988) مقادیر 02/0، 15/0 و 35/0 را به ترتیب اثرات کوچک، متوسط و بزرگ معرفی کرده است. در جدول (3) مشاهده می‌شود که اندازه اثر بین متغیر‌های استرس و عملکرد تربیتی فرهنگی (664/3=²f)، بزرگ است. اندازه اثر بین استرس و مشکلات رفتاری عاطفی (087/0=²f)، کوچک و اندازه اثر بین عملکرد تربیتی فرهنگی و مشکلات رفتاری عاطفی (575/0=²f) بزرگ است. سومین معیار ارزیابی مدل درونی، ضریب تعیین R² است که بیانگر میزان تغییرات هریک از متغیر‌های وابسته مدل است که به وسیله متغیر‌های مستقل تبیین می‌شود. این ضریب اثرات ترکیبی متغیر‌های برون‌زا بر متغیر درون‌زا را نشان می‌دهد و تنها برای متغیر‌های درون‌زای مدل ارائه می‌شود و درمورد سازه‌های برون‌زا مقدار آن برابر صفر است. دامنه R² از صفر تا یک است، هر چه مقادیر آن به یک نزدیک‌تر باشد نشان‌دهنده دقت مدل در پیش‌بینی است. مقادیر نزدیک به صفر نیز نشان از عدم توانایی متغیر‌های برون‌زا در پیش‌بینی متغیر‌های درون‌ز‌ای مدل است. سه مقدار 19/0، 33/0 و 67/0 به‌عنوان مقادیر ضعیف، متوسط و قوی برای ضریب تعیین معرفی شده است (چین^[50]، 1998).

نتایج جدول (4) نشان می‌دهد که مقدار R² سازه‌های درونزای عملکرد تربیتی فرهنگی (786/0) و مشکلات رفتاری عاطفی (831/0) است که بیانگر ضریب تعیین قوی هستند. شاخص ارتباط پیش‌بین (Q²) توسط استون و گیسر (1974) معرفی شد که کیفیت مدل و قدرت پیش‌بینی مدل در سازه‌های درون‌زا را مشخص می‌کند. مقادیر 02/0، 15/0 و 35/0 یک ارتباط پیش‌بینی‌کننده کوچک، متوسط و بزرگ سازه برون‌زا برای یک سازه درون‌زای معین را نشان می‌دهد (هنسلر^[51] و همکاران، 2009). نتایج جدول (4) نشان می‌دهد که سازه‌های عملکرد تربیتی فرهنگی (756/0) و مشکلات رفتاری عاطفی (740/0) دارای قدرت تشخیص بزرگ برای مدل هستند.

آخرین معیار ارزیابی مدل درونی، معیاری است که به‌منظور بسط یافته‌های اساسی مدل‌سازی معادلات ساختاری و واریانس‌محور مورد استفاده قرار می‌گیرد که تحلیل ماتریس اهمیت-عملکرد (IPMA) می‌باشد (آذر و دولت‌آبادی^[52]، 2019). این ماتریس اثرات کل مدل درونی (اهمیت) و مقادیر متوسط متغیر‌های مکنون (عملکرد) را مقابله می‌دهد تا حوزه‌ای پراهمیت برای بهبود را مشخص کند. مقیاس عملکرد از صفر تا 100 بوده و نمره بالاتر به معنی عملکرد بهتر و بیشتر است. همان‌طور که در جدول 3 مشاهده می‌شود استرس میزان اهمیت (857/0) بیشتری نسبت به عملکرد تربیتی فرهنگی (672/0) در مدل ساختاری پژوهش دارد. همچنین استرس میزان عملکرد (232/56) بالاتری نسبت به عملکرد تربیتی فرهنگی (740/33) و مشکلات رفتاری عاطفی (516/53) در مدل ساختاری پژوهش دارد.

همان‌طور که در جدول (5) آمده است مدل این پژوهش در اکثر شاخص‌ها دارای برازش مناسب است پس نتیجه می‌گیریم مدل مفهومی با مدل تجربی از براش مطلوب برخوردار است.

نتیجه‌گیری و بحث

پژوهش حاضر با هدف، بررسی تأثیر استرس  مادران بر مشکلات رفتاری عاطفی فرزندان با نقش میانجی عملکرد تربیتی–فرهنگی خانواده انجام شد. یافته‌های مربوط به سؤال اول نشان داد بین استرس مادران و مشکلات رفتاری عاطفی فرزندان رابطه مثبت معنادار وجود دارد که نشان می‌دهد هر چه استرس  مادر بیشتر باشد، مشکلات رفتاری عاطفی فرزندان جدی‌تر است. این یافته از پژوهش‌های قبلی که پریشانی روانی مادر را با پیامد‌های نامطلوب رفتار فرزند مرتبط می‌کند پشتیبانی می‌کند و نقش حیاتی سلامت روان مادر را در مشکلات رفتاری عاطفی نشان می‌دهد (هرمانسن[53] و همکاران، 2022؛ ایوانوا[54] و همکاران، 2022). اگرچه این تأثیر ممکن است غیرمستقیم باشد یا از طریق پویایی خانواده واسطه شود. این نتیجه با پژوهش‌های بیلگیلی کاراباکاک و همکاران (2025)، فو و همکاران (2024)، آلسارو (2024) و فیلدز و همکاران (2021) همسو است.

استرس مادران با افزایش مشکلات رفتاری و عاطفی در فرزندان مرتبط است (اوکانر^[55] و همکاران، 2014). این ارتباط شامل انواع مختلف استرس مادران می‌شود، از جمله استرس فرزندپروری (ورهاگن^[56] و همکاران، 2025) و اختلال استرس پس از سانحه مادران (هرتزل^[57] و همکاران، 2020). علاوه‌براین، کیفیت رابطه مادر و فرزند نیز می‌تواند این ارتباط را تعدیل کند؛ به‌طوری که روابط منفی مادر و فرزند، تأثیر استرس فرزندپروری مادر بر مشکلات رفتاری و عاطفی فرزندان را تشدید می‌کند (هی^[58] و همکاران، 2023). این تأثیرات می‌تواند در طول زمان پایدار باشد. به‌طور خلاصه می‌توان گفت استرس والدین، به‌ویژه در مادران، نقش مهم و تعیین‌کننده‌ای در بروز مشکلات رفتاری و عاطفی در فرزندان دارد. افزایش استرس مادران می‌تواند موجب کاهش کیفیت رابطه مادر و فرزند شود که این موضوع به نوبه خود به مشکلات رفتاری منجر می‌شود. همچنین استرس مادران با تأثیر بر سلامت روانی خود، توانایی والدگری مطلوب را کاهش داده و زمینه را برای بروز ناهنجاری‌های رفتاری و عاطفی در فرزندان فراهم می‌آورد. بنابراین بهبود سلامت روان مادران و کاهش استرس والدینی می‌تواند به کاهش مشکلات رفتاری فرزندان کمک مؤثری بکند

یافته‌های مربوط به سؤال دوم نشان داد بین استرس مادران و عملکرد تربیتی–فرهنگی آن‌ها رابطه منفی معنادار وجود دارد. این یافته با نتایج پژوهش‌های کرونوپولو و همکاران (2025) و آلسارو (2024) همسو است. وجود رابطه منفی معنادار بین استرس مادران و عملکرد تربیتی–فرهنگی آنها بدین معناست که هرچه میزان استرس مادران بیشتر باشد، کیفیت و اثرگذاری عملکرد آنها در ابعاد تربیتی و فرهنگی فرزندپروری کاهش می‌یابد. استرس سبب می‌شود مادران نتوانند از شیوه‌های والدگری اثربخش و تعاملی بهره‌مند شوند و بیشتر به سبک‌های فرزندپروری پرخاشگرانه، کنترل‌گر یا غیرمشارکتی روی آورند که این امر به تضعیف روابط عاطفی، انتقال ارزش‌ها و مهارت‌های فرهنگی، و حمایت تربیتی در فرزندان منجر می‌شود. بنابراین، برای ارتقای عملکرد تربیتی و فرهنگی مادران، توجه به سطح استرس و مداخلات روانشناختی جهت کاهش آن اهمیت بالایی دارد (شیرالی نیا و همکاران، 1398).

استرس بالای والدین می‌تواند به‌طور مستقیم بر عملکرد خانواده، فرزندپروری، تربیت منفی، کیفیت پایین و کاهش تعامل والدین و فرزندان تأثیر بگذارد (لین[59] و همکاران، 2023). استرس والدین ممکن است کیفیت مراقبت را به خطر بیندازد و در دسترس بودن حمایت عاطفی را کاهش دهد و در نتیجه خطر رفتار‌های نامناسب را در نوجوانان افزایش دهد. بنابراین، در خانواده‌ای که والدین دارای استرس بالا هستند فرزندان بیشتر مستعد تنظیم هیجانی ضعیف، قدرت بیان ضعیف، فقدان شناخت اجتماعی و مشکلاتی مانند کمبود مهارت هستند. والدینی که دارای استرس هستند به علت بی‌حوصلگی در ارتباط با فرزندان، حمایت عاطفی کمتری از آنان دارند به همین خاطر اغلب رفتار‌های خصمانه یا قهری و کنترل‌کننده را انتخاب می‌کنند (لی[60] و همکاران، 2021؛ کیائو[61] و همکاران، 2024). در چنین محیط خانوادگی، فرزندان از حقوق مستقل خود در مورد نیاز‌ها و ایده‌هایشان محرومند، جرأت ابراز خود را ندارند و به تدریج از تعامل با دیگران اجتناب می‌کنند یا می‌ترسند. این موضوع بر توانایی‌های اجتماعی آنان تأثیر می‌گذارد و رفتار‌های مشکل‌دار عاطفی ایجاد می‌کند.

 یافته‌های مربوط به سؤال سوم نشان داد عملکرد خانواده رابطه منفی معناداری با مشکلات رفتاری-عاطفی فرزندان دارد. عملکرد پایین‌تر خانواده، به‌طور قابل توجهی با سطوح بالاتر مشکلات رفتاری عاطفی فرزندان مرتبط بود. این یافته با نتایج پژوهش‌های طاهرخانی (1402)، احمدی و خانی چلکاسری (1401) و وانگ و همکاران (2024) همسو بود. عملکرد فرهنگی-تربیتی خانواده به فرآیند انتقال ارزش‌ها، هنجارها، باورها و مهارت‌های اجتماعی-فرهنگی از والدین به فرزندان از طریق الگوهای تربیتی اشاره دارد (هاشملو، 1400). این عملکرد شامل نقش خانواده در جامعه‌پذیری اولیه است، مانند آموزش احترام به بزرگترها، رعایت آداب معاشرت در جمع خانوادگی و انتقال سنت‌های مذهبی مثل اقامه نماز جماعت یا روایت داستان‌های اخلاقی (دروار و همکاران، 1394)

فشار بیش از حد والدین، حتی اگر با نیت خوب برای تشویق موفقیت باشد، می‌تواند به افزایش پریشانی عاطفی در جوانان و عملکرد تحصیلی پایین‌تر منجر شود (بوسال و تریپاتی^[64]، 2025). فشار والدین می‌تواند با اضطراب امتحان، پریشانی عاطفی و کاهش عزت نفس در دانش‌آموزان مرتبط باشد (زکریا^[65]، 2025).

  عملکرد خانواده تأثیر قابل توجهی بر سلامت روان و رفتار فرزندان دارد، به‌گونه‌ای که هر چه عملکرد خانواده بهتر و حمایتی‌تر باشد، مشکلات رفتاری-عاطفی فرزندان کاهش می‌یابد و برعکس، عملکرد خانوادگی ضعیف و نامناسب با افزایش مشکلات روانی و رفتاری در فرزندان مرتبط است. این یافته نشان می‌دهد که خانواده‌های با عملکرد منفی، مداخلات لازم برای بهبود کیفیت روابط خانوادگی و افزایش حمایت عاطفی و تربیتی را باید در اولویت قرار دهند تا از خطر بروز مشکلات رفتاری و عاطفی در فرزندان جلوگیری شود. در پژوهش‌ها، رابطه منفی معنادار بین عملکرد خانواده و مشکلات رفتاری-عاطفی فرزندان تایید شده است (شیرالی نیا و همکاران، 1398).

یافته‌های مربوط به فرضیه چهارم نشان داد نقش میانجی عملکرد تربیتی–فرهنگی خانواده معنادار است. به این معنی که علاوه بر اثرات مستقیم استرس مادر، عملکرد خانواده تا حدی ارتباط بین استرس مادر و رفتار‌های نوجوانان را واسطه می‌کند. این یافته نشان می‌دهد که حالات روانی مادر ممکن است نه تنها از طریق تأثیرات مستقیم روانشناختی بلکه با شکل دادن به جو عاطفی و رابطه‌ای خانواده باعث مشکلات رفتاری عاطفی فرزندان شود. این یافته با مدل‌های بین نسلی انتقال خطر (برانج[66] و همکاران، 2020) و پژوهش فو و همکاران (2024) همسو است و بر اهمیت هدف قرار دادن عملکرد خانواده، به‌عنوان متغیر مداخله‌ای تأکید می‌کند. حمایت از انسجام و ارتباطات خانواده ممکن است تأثیر استرس مادر را بر سازگاری نوجوانان مهار کند.

به‌طور خلاصه، یافته‌های این پژوهش نشان داد که مسائل مربوط به سلامت روان مادران، به ویژه استرس، به طور قابل توجهی با سطوح بالای رفتار‌های نوجوانان مرتبط است و عملکرد پایین خانواده این رابطه را تشدید می‌کند. نتایج میانجی‌گری حمایت بیشتری از نقش غیرمستقیم عملکرد خانواده در این ارتباط ارائه می‌دهد و مکانیسمی را نشان می‌دهد که از طریق آن پریشانی مادر ممکن است بر نوجوانان تأثیر بگذارد. این نتایج، اهمیت مداخلات یکپارچه را برجسته می‌کند که نه تنها بر بهبود بهزیستی روان‌شناختی مادر، بلکه بر بهبود عملکرد کلی خانواده نیز تمرکز دارند. مطالعه حاضر با برجسته کردن ارتباط‌های قابل توجه بین پریشانی روانشناختی مادر، عملکرد خانواده و رفتار‌های نوجوانان در بافت فرهنگی ایران، به بدنه رو به رشد مطالعات در مورد رفتار نوجوانان کمک می‌کند. یافته‌ها بر برجستگی عملکرد خانواده به‌عنوان یک پیش‌بینی‌کننده مستقیم و یک واسطه جزئی در رابطه بین استرس مادر و رفتار فرزندان تأکید می‌کند. در حالی که پریشانی روانی مادر، به ویژه استرس، با افزایش مشکلات رفتاری نوجوانان همراه بود، به نظر می‌رسد که تأثیر آن تا حدی غیرمستقیم است و از طریق اختلال در عملکرد خانواده عمل می‌کند. به‌طورکلی می‌توان گفت استرس والدین با تأثیرگذاری بر الگو‌های تربیتی خانواده، به‌طور غیرمستقیم بر مشکلات رفتاری و عاطفی فرزندان تأثیر می‌گذارد. مشاوران مدارس باید به مشکلات رفتاری عاطفی دانش‌آموزان توجه کنند و در عین حال، مشاوره‌های صحیح و منطقی در مورد تربیت فرزند را به والدین ارائه دهند تا سلامت روان دخترانی که در سن بحرانی نوجوانی و جوانی هستند ارتقا یابد.

یافته‌های این مطالعه چندین دستاورد دارد. اولاً، لزوم شناسایی زودهنگام فشار روانی مادران و اجرای مداخلاتی برای تسکین افسردگی و استرس مادران را تأکید می‌کند. با پرداختن به سلامت روانی مادران به طور پیشگیرانه، ممکن است بتوان از توسعه یا کاهش مشکلات رفتاری در نوجوانان پیشگیری کرد یا آن را کاهش داد. ثانیاً، نقش قابل توجه عملکرد خانواده نشان می‌دهد که مداخلاتی که هدف آن‌ها تقویت ارتباطات خانوادگی، انسجام و سازگاری است، می‌تواند به‌عنوان استراتژی‌های مؤثر برای کاهش مشکلات رفتاری در نوجوانان عمل کند. مداخلات مبتنی بر خانواده که تعاملات حمایتی را ترویج و خودکارآمدی والدین را بهبود می‌بخشند ممکن است مفید باشند.

با وجود بینش‌های ارزشمندی که این پژوهش ارائه می‌دهد، باید به چند محدودیت اذعان کرد. اول، نمونه به‌طور انحصاری از مدارس متوسطه شهرستان صحنه انتخاب شده است که ممکن است تعمیم‌پذیری یافته‌ها را به نوجوانان در مناطق یا محیط‌های دیگر محدود کند. پژوهش‌های آینده باید شامل نمونه‌ای در سطح ملی باشد. دوم، نرخ پاسخ نسبتاً پایین ممکن است بر اعتبار و قابلیت اطمینان نتایج تأثیر بگذارد و نیاز به تفسیر محتاطانه دارد. در حالی که این نرخ پاسخ در تحقیقات مبتنی بر مدرسه که در ایران به رضایت والدین وابسته است، معمول است، اما می‌تواند سوگیری انتخاب را به وجود آورد. با این وجود، نمونه نهایی از نظر جمعیتی متنوع بود و شامل خانواده‌هایی از طیف وسیعی از طبقات اقتصادی-اجتماعی بود که برخی از نگرانی‌ها در مورد نماینده واقعی بودن را کاهش می‌دهد. سوم، به دلیل محدودیت در جمع‌آوری داده‌ها، مطالعه ما سایر متغیر‌های بالقوه تأثیرگذار مانند تأثیرات همسالان، ایمنی محله و محیط مدرسه را که می‌تواند بر رفتار نوجوانان تأثیر بگذارد، در بر نمی‌گیرد. عواملی مانند تأثیر همسالان (دیشیون و تیپسورد[67]، 2011)، سبک‌ها و باور‌های شناختی فردی (یو و کو[68]، 2006؛ لی[69] و همکاران، 2003) و جو مدرسه (وانگ[70] و همکاران، 2016) نیز به‌طور قابل توجهی نتایج رفتاری را در نوجوانی شکل می‌دهند. پژوهش‌های آینده باید چنین متغیر‌هایی را برای درک بهتر ماهیت چند عاملی این رفتارها و بهبود قدرت توضیحی ترکیب کنند. در نهایت، این مطالعه منحصراً بر ویژگی روانی مادران متمرکز بود و پدران یا مراقبان دیگر را در تجزیه‌وتحلیل خود وارد نکرد. این امر درک ما از سیستم گسترده‌تر خانواده را محدود می‌کند، زیرا سلامت روان و مشارکت پدر نیز می‌تواند نقش مهمی در شکل‌دهی به پیامدهای رفتاری نوجوانان داشته باشد (ویکرشام[71] و همکاران، 2020؛ اسوینی و مک‌بث[72]، 2016). پژوهش‌های آینده باید رویکردی فراگیرتر و چند منبع اطلاعاتی را اتخاذ کنند که سهم همه مراقبان را در نظر بگیرد. پژوهش‌های آینده باید با ترکیب روش‌های کمی و کیفی بینش عمیق‌تری در مورد تجربیات ذهنی خانواده‌ها و مکانیسم‌هایی که از طریق آن‌ها آسیب‌شناسی روانی مادر بر رفتار نوجوانان تأثیر می‌گذارد، ارائه دهد. همچنین بررسی اثرات تعدیل‌کننده بالقوه عوامل فرهنگی و اجتماعی-اقتصادی که ممکن است تجلی این مسائل را به طور متفاوتی در زمینه‌های مختلف شکل دهد، بسیار مهم خواهد بود.

با توجه ‌به نتیجه فرضیه اول، پیشنهاد می‌شود برنامه‌های آموزشی مدیریت استرس برای مادران اجرا شود. براساس نتیجه فرضیه دوم پیشنهاد می‌شود مداخلات چندوجهی که هدف آن‌ها کاهش استرس مادران و در نتیجه تقویت توانایی آن‌ها در ایفای نقش‌های تربیتی و فرهنگی در خانواده است اجرا و توسعه یابد. براساس نتیجه فرضیه سوم پیشنهاد می‌شود با تمرکز بر آموزش والدین، افزایش مشارکت آن‌ها در فرآیند یادگیری، ایجاد یک محیط خانگی غنی و حمایتی و ارائه حمایت عاطفی، عملکرد فرهنگی-تربیتی خانواده بهبود یابد تا مشکلات رفتاری-عاطفی فرزندان کاهش یابد. براساس نتیجه فرضیه چهارم پیشنهاد می‌شود با آموزش مهارت‌های والدگری مثبت، به تعاملات خاص والد-فرزند توجه شود تا تاب‌وری و عملکرد کلی خانواده تقویت شود. با اجرای این پیشنهادها، می‌توان به‌طور همزمان به کاهش استرس مادران و بهبود عملکرد تربیتی-فرهنگی خانواده کمک کرد، که در نهایت به کاهش مشکلات رفتاری-عاطفی فرزندان منجر خواهد شد.

تعارض منافع

هیچ‌گونه تعارض منافع توسط نویسندگان بیان نشده است.

[1] . Fu

[2] . Keenan

[4] . Williams

[5] . Ladd

[8] . Pollmann

[9] . Flamant

[10] . Jimenez

[11] . Sisk & Gee

[12] . Askari

[13] . Petersen

[14] . Mazza

[15] . Yu

[16] . Severo

[17] . Lin & Guo

[18] . Chronopoulou

[30] . Lin

[31] . Lo

[32] . Mace

[33] . Baena

[34] . Urbańska-Grosz

[37] . Ribas

[42] . Mirosavljević & Sablić

[43] . Samadi

[44] . Abidin

[45] . Achenbach

[46] . Partial Least Squares

[47] . Smart Partial Least Squares (PLS)

[48] . Fornell & Larker

[49] . Average Variance Extracted

[50] . Chin

[51] . Hensler

[52] . Azar & Dolatabadi

[53] . Hermansen

[54] . Ivanova

[55] . O’Connor

[56] . Verhagen

[57] . Hartzell

[58] . He

[59] . Lin

[60] . Li

[61] . Qiao

[64] . Bhusal & Tripathi

[65] . Zakaria

[66] . Branje

[67] . Dishion & Tipsord

[68] . Yu & Ko

[69] . Li

[70] . Wang

[71] . Wickersham

[72] . MacBeth