بررسی اثربخشی آموزش مدیریت زمان بر کاهش اعتیاد به اینترنت دانش آموزان مقطع متوسطه

مقدمه

امروزه یکی از روش‌های مؤثر در فرآیند آموزش و انتقال دانش استفاده از اینترنت و فضای مجازی است، با پیدایش فضاهای مجازی، استفاده از آن‌ها جزء جدایی‌ناپذیر از زندگی بسیاری از دانش‌آموزان شده‌است که بر روی کلیه جوانب زندگی آن‌ها، از جمله میزان مطالعه، عملکرد و انگیزه پیشرفت تحصیلی تأثیر داشته است (خجسته، خجسته و مصدقی، 1401).

کاربردهای فراوان فضای مجازی و جذابیت‌های آن سبب شده در سال‌های اخیر پدیده‌ای با عنوان اعتیاد به فضای مجازی ظهور یابد. اعتیاد به اینترنت و فضای مجازی با عباراتی نظیر اختلال ناشی از استفاده بیش از حد از اینترنت یا استفاده نامعقول و بیمارگونه از اینترنت تعریف می‌شود (دمیرکوئیکلو و گونکو کوسه[1]،2021). اعتیاد به اینترنت نیز اصطلاحی بود که اولین بار به‌وسیله دکتر کیمبرلییانگ مطرح گردید. این اختلال را می‌توان به‌عنوان نوعی استفاده از اینترنت که بتواند مشکلات روان‌شناختی، اجتماعی، درسی یا شغلی در زندگی فرد ایجاد کند تعریف کرد (مکوندی، سنگانی، عسگری و بختیارپور، 1398). گاهی از این بیماری با عنوان اختلال اعتیاد به اینترنت یا اعتیاد مجازی نیز نام برده می‌شود. اعتیاد به اینترنت شامل اعتیاد به اتاق‌های گپ، هرزه نگاری و قمار درون خطی است که می‌تواند زمینه تخریب سلامت روابط احساسات و در نهایت روح و روان افراد را فراهم نماید (اباخانی و موسوی، 1397). از طرف دیگر، فضای مجازی، کشمکش‌های جدیدی را در خانواده ایجاد می‌کند که شامل زمان استفاده از اینترنت، نوع صفحاتی که توسط اعضای کاربر خانواده مورد استفاده واقع می‌شود و دستیابی جوانان و والدین آنان به اطلاعات خصوصی یکدیگر و ... می‌باشد. چنانچه جوان در پیوندهای عاطفی و درک متقابل با سایر اعضای خانواده دچار مشکل باشد، احساس تنهایی، افسردگی و بی‌تفاوتی کرده و برای جبران آن به یک دوست، سرگرمی خاص و... روی می‌آورد و فضای مجازی مناسب‌ترین محمل برای این مقصود است (لوپیسینی و آلوتائیبی[2]، 2021).

آموزش مدیریت زمان راهی مناسب برای کاهش وابستگی برای اعتیاد به اینترنت است. زمان، یکی از مواد اولیه برای انجام کارهاست زیرا برای انجام هر کاری نیاز به زمان دارید و تنها راهی که می‌توانید زمان کافی را برای انجام آنچه می‌تواند تأثیر متفاوتی و به سزایی در زندگی شما بگذارد پیدا کنید، صرفه‌جویی در زمان‌هایی است که به‌طور طبیعی صرف انجام کارها می‌کنید (وردینی، سوروس و میوتارینینگسی[3]، 2021). بدیهی است در مدیریت زمان عوامل زیادی تأثیرگذار است که شناسایی آن‌ها می‌تواند موفقیت در مدیریت زمان را تسهیل کند. اتلاف زمان ناشی از فقدان برنامه‌ریزی، فقدان تفویض اختیار، فقدان انضباط، جلسات غیرضروری، اعمال غیر ثابت، روابط اجتماعی و دیگر عوامل می‌باشد. همچنین اهمال‌کاری، بی‌تصمیمی و کناره‌گیری از عوامل اتلاف زمان به‌شمار می‌آیند (چن و همکاران[4]، 2020). ضعف مدیریت زمان ناشی از استرس می‌باشد. برای مدیریت زمان موفق لازم است که کارها زمان‌بندی شود، برای آینده برنامه‌ریزی شود و زمان‌بندی به‌صورت واقعی صورت گیرد (نعیمی و عادل پور، 1399). براساس تئوری مدیریت زمان برایان تریسی (یکی از کامل‌ترین و مشهورترین تئوری‌های مدیریت زمان در دنیا) اگر فرد نتواند زمان را به‌خوبی مدیریت کند؛ مدیریت مسائل دیگر هم برای او سخت است. متأسفانه خیلی از افراد به‌خاطر زندگی پر مسئولیت، همیشه کمبود زمان دارند. 5 تکنیک اصلی می‌تواند در این زمینه به آنها کمک کند: داشتن احساس ضرورت (فوریت)، توقف اهمال‌کاری، کار کردن در زمان واقعی، فکر کردن روی کاغذ و اجتناب از حواس‌پرتی هایی مثل پاسخ به ایمیل یا دیدن بیش از حد تلویزیون (پیریز-ساناگوستین و همکاران[5]، 2021).

نتایج پژوهش وردینگ، سوروسو و میوتارینیناگیش (2021) و چن و همکاران (2020)، احمدی و ادیبی (1394) نشان داد که بین مدیریت زمان وابستگی به فضای مجازی ارتباط وجود دارد.

شبکه‌های دوست یابی در کشور ما به‌سرعت در میان جوانان ایرانی محبوب شده‌است و ایرانی‌ها رتبه سوم را در این شبکه‌ها کسب کرده‌اند. فرهنگ رسانه‌ای اینترنت، فضای ذهنی جوانان را اشغال کرده و مطالعات اخیر نشان‌می‌دهد که استفاده از اینترنت، سبب ایجاد احساس ناکامی، تنهایی، اضطراب و به‌طورکلی کاهش سلامت روانی می‌شود. اشخاصی که از اینترنت بیش‌تر استفاده می‌کنند علاوه بر آنکه بر زندگی خانوادگی آن‌ها تأثیر منفی می‌گذارد، زمان کم‌تری با خانواده صحبت می‌کنند و احساس تنهایی، افسردگی، کمبود عزت نفس و... در آن‌ها بیش‌تر می‌شود. نسل جوان امروز نسبت به نسل گذشته با سرعت بیش‌تری از والدین خود رشد می‌کنند، برای جلوگیری از آسیب‌های احتمالی اینترنت، باید در جهت آگاه‌سازی خانواده‌ها تلاش کرد (پیرزاده ، 1391).

همچنین در پژوهشی اثر سهولت کاربرد ادراک شده اینترنت بر سودمندی ادراک شده اینترنت و نگرش نسبت به کاربرد اینترنت، اثر سودمندی ادراک شده اینترنت بر نگرش نسبت به کاربرد اینترنت و نیت رفتاری کاربرد اینترنت، اثر نگرش نسبت به کاربرد اینترنت بر نیت رفتاری کاربرد اینترنت و اثر نیت رفتاری کاربرد اینترنت بر کاربرد واقعی اینترنت مثبت و معنادار می باشد (جدیدی محمدآبادی و احمدی، 1390).

استفاده کنترل نشده از اینترنت تکامل فیزیکی، رشد اجتماعی و روانی جوان و نوجوان را در معرض خطر قرار می‌دهد. متغیرهایی همچون افسردگی که یکی از شایع‌ترین اختلالات روانی است که با مجموعه‌ای از نشانه‌های زیست شناختی از جمله: بروز تغییراتی در اشتها، فعالیت حرکتی، علاقه یا فعالیت جنسی و خواب همراه است اضطراب که یک احساس منتشر، بسیار ناخوشایند و اغلب مبهم دلواپسی است که با یک یا چند احساس جسمی همراه می‌گردد، مثل احساس خالی شدن سر دل، تنگی قفسه، تپش قلب، سردرد یا میل جبری ناگهانی برای دفع ادرار، بی قراری و میل برای حرکت نیز از علائم شایع است که خبر از خطری قریب الوقوع می‌دهد و شخص را برای مقابله با تهدید آماده می‌سازد. و انزوای اجتماعی که یک انزوای نافذ یا اجتناب از برقراری رفت و آمد اجتماعی است. این مشکل ممکن است ناشی از بسیاری از اختلالات جسمی، رفتاری و احساسی از قبیل اضطراب، حملات عصبی و اختلالات خوراکی، اعتیاد، پرخاشگری و به‌طور کلی ناخوشی باشد و اختلالات خواب اختلالاتی هستند که باعث به‌هم خوردن نظم طبیعی خواب، کاهش یا افزایش آن یا بروز حالت‌های غیرعادی در خواب می‌شوند و فرد از ایجاد آنها اظهار ناراحتی می‌نماید (کاپلان و سادوک، 2019 ).

با توجه به این‌که در دنیای تکنولوژی، افراد به‌ویژه دانش‌آموزان ناگزیر به استفاده از فضای مجازی هستند که مدیریت آن‌ها در میزان استفاده از اینترنت و فضای مجازی و عدم آسیب به عملکرد تحصیلی آن‌ها از اهمیت بالایی برخوردار است. بر اساس آن‌چه که بیان شد و همچنین کمبود پژوهش‌های داخل کشور در زمینه متغیرهای مطالعه حاضر، این پژوهش ضروری به نظر می‌رسد. بنابراین، پژوهش حاضر با هدف تعیین اثربخشی آموزش مدیریت زمان‌بر کاهش اعتیاد به اینترنت دانش‌آموزان مقطع دوم متوسطه شهر کرمان انجام شد.

روش

روش پژوهش نیمه آزمایشی با طرح پیش‌آزمون - پس‌آزمون با گروه کنترل بود. جامعه آماری مطالعه حاضرکلیه دانش‌آموزان مقطع دوم متوسطه شهر کرمان در سال تحصیلی 1401-1400 بود. 30 نفر از جامعه مذکور که پس از اجرای پرسشنامه پژوهش نمره بالایی در پرسشنامه اعتیاد به اینترنت داشتند به‌روش نمونه‌گیری هدفمند به‌عنوان نمونه انتخاب و به‌صورت تصادفی در یک گروه آزمایش (15 نفر) و یک گروه کنترل (15 نفر) قرار گرفتند. تعداد نمونه لازم با در نظر گرفتن سطح اطمینان 95% و میزان ریزش 10 درصد برای هر گروه 15 نفر در نظر گرفته شد. لازم به ذکر است در این پژوهش افت آزمودنی وجود نداشت و همه 30 نفر از افراد نمونه در کل پژوهش حاضر بودند. ملاک‌های ورود به پژوهش شامل دانش‌آموز مقطع دوم متوسطه بودن و عدم دریافت درمان روانشناختی دیگر حین پژوهش بود. ملاک‌های خروج از پژوهش شامل غیبت بیش از دو جلسه در درمان و گذراندن برنامه مشابه و ابتلا به بیماری حاد و مزمنی که مستلزم مصرف دارو بود. ملاحظات اخلاقی این پژوهش شامل موارد ذیل بود: الف) کلیه شرکت کنندگان در پژوهش با اختیار و تمایل خود شرکت کردند. ب) درباره اصول رازداری و محرمانه بودن هویت شرکت‌کنندگان به آنان اطمینان داده شد که کلیه اطلاعات به‌صورت محرمانه باقی خواهد ماند ج) در پایان آموزش از شرکت کنندگان در پژوهش تقدیر و تشکر به عمل آمد. د) شرکت کنندگان هر زمانی که از ادامه مشارکت منصرف شدند، می‌توانند آزادانه گروه را ترک نمایند.

ابزار

1- اعتیاد به اینترنت

این پرسشنامه توسط خواجه احمدی، پولادی و بحرینی در سال 1395 طراحی شد. پرسشنامه دارای 23 سؤال و 4 خرده مقیاس عملکرد فردی (9 عبارت)، مدیریت زمان (6 عبارت)، خودکنترلی (4 عبارت) و روابط اجتماعی (4 عبارت) می‌باشد که پاسخ دهندگان در طیف لیکرت از مخالف (نمره 1)، تا اندازه‌ای مخالف (نمره 2)، بی‌نظر (نمره 3)، تا اندازه‌ای موافق (نمره 4) و کاملاً موافق (نمره 5) باید پاسخ دهند. پس از تأیید اعتبار صوری و محتوی پرسشنامه توسط 10 نفر از متخصصین دانشگاه، مراحل روایی سازه با استفاده از تحلیل عاملی اکتشافی انجام گرفت. میزان ضریب پایایی بر اساس آلفای کرونباخ برای خرده مقیاس‌های عملکرد فردی، مدیریت زمان، خودکنترلی، روابط اجتماعی و پایایی کل به‌ترتیب 90/0، 81/0، 72/0، 68/0 و 92/0 به‌دست آمد (خواجه احمدی و همکاران، 1395). در پژوهش حاضر، جهت تایید روایی صوری و محتوایی آزمون از نظرات 3 متخصص بهره گرفته شد که نظرات ایشان، روایی آزمون را تایید نمود. همچنین میزان پایایی با روش آلفای کرونباخ برای خرده مقیاس‌های عملکرد فردی 87/0، مدیریت زمان 80/0، خودکنترلی 78/0، روابط اجتماعی 71/0 و پایایی کل 90/0 به‌دست آمد.

2- آموزش مدیریت زمان

آموزش مدیریت زمان‌بر روی گروه آزمایش صورت گرفت. پس از تکمیل فرم رضایت‌نامه آگاهانه توسط دانشجویان، برای گروه آزمایش 8 جلسه 90 دقیقه‌ای، هفته‌ای یک‌بار، آموزش مدیریت زمان برایان تریسی اجرا گردید. اما به گروه کنترل هیچ‌گونه آموزشی در این مدت صورت نگرفت. پس از پایان 8 جلسه، مجدداً هر دو گروه بررسی شدند. برای جمع آوری اطلاعات ابزارهای پژوهش، قبل و بعد از مداخله مورد استفاده قرارگرفت. خلاصه محتوای آموزش مدیریت زمان برایان تریسی در جدول 1 ارائه شده‌است.

جدول 1. خلاصه محتوای آموزش مدیریت زمان برایان تریسی

جهت توصیف داده‌ها از شاخص‌های مرکزی میانگین و انحراف‌معیار و آزمون تحلیل کوواریانس چند متغیری با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخه 23 استفاده شد. میزان P کمتر از 05/0 معنی‌داری در نظر گرفته شد.

یافته‌ها

در این مطالعه تعداد 30 نفر از دانش‌آموزان شهر کرمان، به دو گروه 15 نفری (آزمایش و کنترل) تقسیم شدند. در حین اجرای مداخله و تا پایان تحقیق در هیچ‌کدام از گروه‌های آزمایش و کنترل، ریزش وجود نداشت. دامنه سنی افراد  18-16 سال بود. در جدول شماره 1، میانگین و انحراف استاندارد دو گروه آزمایش و گواه در شرایط پیش‌آزمون – پس‌آزمون آمده است.

جدول 2. شاخص‌های توصیفی متغیرهای پژوهش در گروه‌های آزمایش و کنترل

بر اساس نتایج جدول 2، در گروه آزمایشی در مقایسه با گروه گواه، نمرات پس‌آزمون متغیر وابستگی به فضای مجازی نسبت به پیش‌آزمون دارای کاهش است که نشان از تأثیر آموزش مدیریت زمان برایان تریسی می‌باشد.

برای تعیین معنی‌داری این تفاوت با توجه به این‌که لازم است اثر پیش‌آزمون کنترل شود از آزمون تحلیل کواریانس استفاده شد که نتایج ان در جدول 3 ارائه شده‌است. قبل از استفاده از آزمون تحلیل کوواریانس، مفروضه‌های آن مورد بررسی قرار گرفت. از آزمون شاپیرو ویلک جهت بررسی نرمال بودن توزیع نمرات پیش‌آزمون و پس‌آزمون استفاده شد. بر همین اساس، سطح معناداری بزرگ‌تر از 05/0 منظور گردید و فرض نرمال بودن متغیرها، توزیع نمرات پذیرفته شد. یکی دیگر از مفروضات اجرای آزمون تحلیل کوواریانس چند متغیری، همگنی واریانس متغیرهای وابسته در بین گروه‌ها بود که برای بررسی برقراری آن از آزمون لوین استفاده شد. نتایج آزمون لوین در هیچ‌یک از متغیرها معنادار نبود. از اینرو فرض مبنی بر همگنی واریانس متغیرها مورد تأیید قرار گرفت. برای بررسی همسانی ماتریس کوواریانس‌ها از آزمون‌ام باکس استفاده شد و سطح معناداری آن برابر با 314/0 به‌دست آمد. از آنجایی که این مقدار، بزرگ‌تر از سطح معناداری (001/0) مورد نیاز برای رد فرض صفر بود، همسانی ماتریس کوواریانس‌ها مورد تأیید قرار گرفت. از مهم‌ترین موارد دیگر که قبل از تحلیل کوواریانس باید مورد بررسی قرار گیرد وجود همگنی رگرسیون می‌باشد. آن گونه که خطوط رگرسیون هر دو گروه موازی باشد، نتیجه بررسی همگنی رگرسیون این تحقیق در جدول 3 ارائه شده‌است.

جدول 3. آزمون پیش فرض همگنی ضرایب رگرسیون در متغیر وابستگی به فضای مجازی

در جدول شماره 3 نتایج آزمون همگنی ضرایب رگرسیون متغیر وابستگی به فضای مجازی آورده شده‌است. چون F محاسبه شده برای تعامل گروه و پیش‌آزمون در سطح کمتر از 05/0 معنی‌دار نمی‌باشد، بنابراین داده‌ها از فرضیه همگنی شیب‌های رگرسیون پشتیبانی می‌کند و این فرضیه پذیرفته می‌شود و می‌توان تحلیل کوواریانس را اجرا نمود.

نتایج آزمون تحلیل کواریانس تک متغیره وابستگی به فضای مجازی در پس‌آزمون گروه آزمایش و کنترل در جدول 4 ارائه شده‌است.

جدول 4. نتایج آزمون تحلیل کواریانس تک متغیره وابستگی به فضای مجازی در پس‌آزمون گروه آزمایش و کنترل

بر اساس نتایج جدول 3، سطح معنی‌داری مشاهده شده برای تفاوت میانگین وابستگی به فضای مجازی گروه آموزش مدیریت زمان برایان تریسی (09/11= ، 001/0=P) کمتر از 05/0 است. بنابراین آموزش مدیریت زمان برایان تریسی بر کاهش نمرات وابستگی به فضای مجازی گروه آزمایش نسبت به گروه کنترل تأثیر داشته است. مقدار مجذور اتا  (41/0=2η) نشان‌می‌دهد حدود 41 درصد از تغییرات نمرات پس‌آزمون متغیر وابستگی به فضای مجازی توسط روش آموزش مدیریت زمان برایان تریسی تبیین می‌شود.

نتیجه‌گیری و بحث

مطالعه حاضر با هدف تعیین اثربخشی آموزش مدیریت زمان‌بر اعتیاد به اینترنت دانش‌آموزان مقطع دوم متوسطه شهر کرمان انجام شد. نتایج این پژوهش نشان داد که اثربخشی آموزش مدیریت زمان موجب کاهش اعتیاد به اینترنت دانش‌آموزان مقطع دوم متوسطه شد. این یافته با نتایج سایر مطالعات وردینی، سوروسو و میوتارینیناگیش (2021) و چن و همکاران (2020) و احمدی و ادیبی (1394) همسو بود.

    در تبیین این یافته می‌توان گفت که با رشد بی سابقه تعداد کاربران، راه‌های استفاده همین کاربران از اینترنت نیز به‌سرعت در حال تغییر است. افزایش فزاینده گوی‌های همراه در نحوه اتصال کاربران به اینترنت، اصلی‌ترین علت این مسئله به‌شمار می‌رود. به‌طور متوسط کاربران اینترنت در روز 6 ساعات و 42 دقیقه از وقت خود را در دنیای آنلاین سپری می‌کنند. همزمان با شیوع ویروس کرونا و اعمال محدودیت‌های مختلف و آزاد بودن وقت افراد و مادران در خانه از یک سو و مجازی شدن دوره‌های آموزشی از سوی دیگر گرایش به استفاده از فضای مجازی را بیشتر کرده است (لین[6]، 2020). در این میان با آموزش مدیریت زمان می‌توان از میزان این وابستگی و آسیب‌های جسمی و روانی آن کاست. با آموزش مدیریت زمان، افراد فرایند نظم دهی و برنامه‌ریزی برای تقسیم زمان با ارزش خود بین فعالیت‌های خاص را یاد می‌گیرند. داشتن مهارت مدیریت زمان خوب، آن‌ها را قادر می‌سازد تا هوشمنداتر کار کنند و کارهای بیشتری را با کیفیت بهتری در زمان کمتری انجام دهند (چن و همکاران، 2020).

در مبحث مدیریت زمان مسئله‌ای که بیشتر به آن اشاره می‌شود، برنامه‌ریزی است، مدیریت زمان نیز مانند مدیریت هر منبع دیگری یک فرایند است؛ این فرایند شامل برنامه‌ریزی، سازمان‌دهی و کنترل استفاده از آن منبع برای دستیابی به اهداف عملکردی. برخی افراد برخوردی خیال‌پردازانه با زمان دارند و با خوش‌بینی تمام فکر می‌کنند که در آینده می‌توانند همه‌ی کارهای مورد انتظار را انجام دهند. این افراد زمان را واقعیتی می‌پندارند که در آینده تحقق می‌یابد و در حال حاضر نباید چندان به آن توجه کرد؛ در نتیجه همیشه منتظر یک رخداد خارق‌العاده هستند که قرار است در آینده رخ دهد و همه‌چیز را سروسامان دهد. از پیامدهای این نگرش، عدم درک زمان به‌گونه‌ای ملموس و واقعی و بی‌توجهی به لحظه لحظه زمان است (دارم، 1399).

نوجوانان از اینترنت برای انجام کارهای مدرسه، ارتباط با دوستان محلی و غیر محلی، تفریح، و برای کسب اطلاعات در مورد سرگرمی‌ها و علایق‌شان استفاده می‌کنند. آنها بیش از بزرگسالان از اینترنت برای برقراری ارتباطات اجتماعی استفاده می‌کنند. استفاده از رایانه برای برقراری ارتباط با دیگران از طریق چت روم و ایمیل فعالیتی محبوب (مخصوصاً بین نوجوانان) می‌باشد. هر چه ساعات استفاده از اینترنت در طول هفته افزایش یابد سلامت اجتماعی و روانی افول خواهد کرد. اینترنت و بازی‌های کامپیوتری کودکان را مشغول دنیایی متمایز از دنیای واقعی کرده و تمایز قایل شدن بین واقعیت و دنیای مجازی را برای آنها دشوار می‌سازد (سوبرامانیام و همکاران[7]، 2001). یکی از دلایل اثرگذاری مدیریت زمان‌بر کاهش اعتیاد به اینترنت هدف گذاری است. هدف گذاری تنها یکی از قدم‌های فرآیند مدیریت زمان به‌شمار می‌رود. اهمیت آن به این دلیل است که هدف به افراد انگیزه لازم برای زندگی را می‌دهد. اگر هدف وجود نداشته‌باشد، روزگار چرخ زندگی را می‌چرخاند و این آزاردهنده است.

از محدویت‌های این مطالعه می‌توان اشاره کرد که بررسی‌ها و آموزش مطابق با چند جلسه کوتاه بوده است و زمان برای دوره‌های پیگیری نیز وجود نداشت. جلسات آموزش هم با مشکلات زیادی نظیر توجیه حضور به‌موقع در جلسات، غیبت نکردن از جلسات آموزشی و موارد دیگر همراه بود. همچنین از آن‌جایی که مطالعه در شهر کرمان بدین معنی که تنها در یک مکان و شهر انجام شده‌است در تعمیم نتایج به دانش‌آموزان کل کشور باید احتیاط صورت گیرد. با توجه به نتایج این مطالعه به آموزش و پرورش و مراکز مشاوره پیشنهاد می‌گردد برنامه آموزش مدیریت زمان را در رأس روش‌های آموزشی و کارگاهی خود قرار دهند. آموزش تکنیک‌های مدیریت زمان به دانش‌آموزان می‌تواند گام مؤثری در بهبود سلامت روانی و جسمانی آنان داشته‌باشد. همچنین مدارس نسبت به تبلیغات و معرفی مزایا و معایب استفاده از اینترنت و همچنین فرهنگ سازی استفاده از فضای مجازی تلاش کنند. معلمان نیز با فراهم کردن جو روانی و اجتماعی مناسب می‌توانند نقش مهمی در مدیریت زمان استفاده از اینترنت داشته‌باشند. والدین نیز با آموزش‌های لازم به فرزندان خود در جهت کنترل میزان استفاده از فضای مجازی، می‌توانند در موفقیت آن‌ها نقش داشته‌باشند.

تشکر و قدردانی

بدین‌وسیله نویسنده از تمامی شرکت‌کننده‌ها در این پژوهش صمیمانه تشکر و قدردانی می‌کند.

ملاحظات اخلاقی

در جریان اجرای این پژوهش و تهیه مقاله کلیه قوانین کشوری و اصول اخلاق حرفه‌ای مرتبط با پژوهش رعایت شده‌است.

حامی مالی

کلیه هزینه‌های پژوهش حاضر توسط نویسنده مقاله تأمین شده‌است.

تعارض منافع

بنابر اظهار نویسنده این مقاله تعارض منافع ندارد.

[1] . Demircioğlu & Göncü Köse

[2] . Luppicini & Alotaibi

[3] . Werdini, Suroso & Meiyutariningsih

[4] . Chen et al

[5] . Pérez‐Sanagustín et al

[6] . Lin

[7] . Souberamaniam et all